Yāska's Nirukta 173.3
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 173.3
- Language
- Sanskrit
173.3
ko'tra hetuḥ ? "cetanāvadvāddhi stutayo bhavanti" | 'hi' śabdo hetvarthaḥ, yasmāścetanāvatāmeva stutayo mantrā abhidhāyakā bhavanti | pūrvo vatirmatvarthe, uttarastulyārthe, tasmāt puruṣākāravigrahā iti || nanu caitanyamapuruṣākāravigrahāṇāmapi hi gavādīnāmasti nu nāsti | na tu te vivekakṣamā āsannacetanāḥ | loke'pi hi yasya hitāhitavivekalakṣaṇaṃ viśiṣṭaṃ saṃvijñānaṃ na bhavati, tamadhikṛtya bruvate-niścetano'yamiti | evamete ca gavādayaḥ satyapi caitanye āsannacaitanatyānna viduḥ śvastanam | na lokālokāviti hi vijñāyate, tasmādacetanā ivopekṣyante | puruṣastu veda śvastanam, veda lokālokau, martyenāmṛtatvamīpsatīti | tasmāddhitāhitaparijñānāt pauruṣavidhyasyaivaṃ siṣādhayiṣitatvādanapekṣyasāmānyaṃ viśiṣṭacaitanyaḥ puruṣo niyamyate | yathaiva cetayamānā arthān puruṣāḥ śrūyante, tathaiva devatā api | tasmāt “puruṣavidhāḥ syuḥ"ityupapannam |
7 |
6 |