Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 173.7

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 173.7

Language
Sanskrit

173.7

“athāpi” ayamaparo hetuḥ pauruṣavidhye | katamaḥ ? “pauruṣavidhikaiḥ karmabhiḥ” saṃstūyante devatāḥ | tadyathā,— “addhīndra piba ca prasthitasya,” “ā śrutkarṇa śrudhī havam” | “idaṃ ha̱virma̍ghavantubhya̍ṃ rā̱taṃ prati̍ sammrāḷahṛ̍ṇāno gṛbhāya | tubhya̍ṃ su̱to ma̍ghavantubhya̍ṃ pa̱kvo'ddhā̱ndi piba̍ ca pra̱sthita̍sya || (ṛ0 saṃ0 8, 6, 21, 2)”—iti || abhiyuto nāma sthūraputraḥ, tasyārṣam | triṣṭup | aindrī | he ‘maghavan !’ ‘indra !’ ‘idaṃ’ ‘haviḥ’ ājyādikam, ‘tubhyaṃ rātam’ mattamāsmābhiḥ nirūptam, pūrve nirvapaṇādau saṃskārakāle | tadidānīṃ he ‘samrāṭ !’ ‘ahṛṇānaḥ’ ‘ahṛṇan pratigṛbhāya’ pratigṛhāṇa | api ca ‘tubhyaṃ’ tvadarthamevāyaṃ ‘sutaḥ’ abhiṣrutaḥ somaḥ | api ca he ‘maghavan’ ! tvadarthamevaiṣaḥ puroḍāśaḥ ‘pakvaḥ’ | sa tvam asya somasya ‘prasthitasya’ “addhi piba ca” svamaṃśamiti śeṣaḥ || “ā śru̱tka̱rṇa śru̱dhī hava̱ṃ nū ci̍ddadhiṣva me̱ gira̍ḥ | indra̱ stoma̍mi̱maṃ mama̍ kṛ̱ṣvā yu̱jaścidanta̍ram ( ṛ0 saṃ0 1, 1, 20, 3 )”—iti || madhucchandasa ārṣam | anuṣṭup | aindrī | śrotārau yasya karṇau apratihataśravaṇau sarvatra, sa bhavati śrutkarṇaḥ, tasya sambodhanam-he ‘śrutkarṇa !’ “ā” ābhimukhyena ‘śrudhi’ śṛṇu tvam “havam” āhvānamasmākam | śrutvā ca ‘nū cit’ purāṇa iva ‘dadhiṣva’ dhāra yasva, etāḥ ‘me’ mama ‘giraḥ’ hṛdayena | kiṃca, he bhagavan ! ‘indra !’ ‘mama’ ‘imaṃ stomam’ ‘yujaḥ’ tvadyuktasya tvāṃ pratyāhṛtasya punaḥ punarapi, muvantaḥ ‘kṛṣva’ kuruṣva śrotum ‘antaram’ kṣaṇamityarthaḥ || evamanayormantrayoḥ aṅgi, āśṛṇuhīti āmantraṇapūrvakādaraśravaṇapūrvako viniyogaḥ, sa na sambhavatyapauruṣavidhye, na hi gavādayo aṅgi, ā śṛṇuhītyuktāḥ kiñcit pratipadyante | tasmāt kāryakāraṇasanniveśo manuṣyavaddevatānām, kāryakāraṇāpekṣaṃ ca vigānam | tadevametebhyo mantradarśanebhyaḥ sthitaṃ pauruṣavidhyaṃ mantradevatānāmiti|