Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 176

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 176

Language
Sanskrit

176.1

"atha etāni indrabhaktīni"-iti | pūrvavat sarvam "antarikṣalokaḥ"ityevamādi | "ye ca devagaṇāḥ samāmnātāḥ" marudādayaḥ | "yāśca striyaḥ, adityādyāḥ |
7 |
10 |

176.2

"atha asya karma"-| "rasānupradānam" avaśyayānam, varṣādi, "vṛtravadhaḥ" meghavadhaḥ, "yā ca kā ca balakṛtiḥ" anyāpi | "indrakarma eva tat"-iti ādarārthaṃ punarvacanam, api kīṭāpapīlikādiṣu yadbalena kriyate sarvam, indrakarmaiva taditi |
7 |
10 |

176.3

viśvāmitrasyārṣam | gāyatrī | aindrāgne haviṣi viniyogaḥ || he 'indrāgnī' 'rocanā' rocanau dīpanau haviṣā ca udakena ca 'divaḥ' 'paribhūṣathaḥ vājeṣu' asmān sarvataḥ, yenānneṣu svāmitvena bhavemahi, tathā kurutam | 'tat' vīryyam 'vām' bhavatoḥ 'pra' prakṛṣṭam aham 'ceti' jāne, yena paribhāvayatho yogeṣu stotṝn puraḥ | ata evamāśāsmahe|| somena saṃstavaḥ,-"indrā̍somā samu̱dyaśa̍m"-ityatra vyākhyātaḥ || varuṇena saṃstavaḥ-"indrā̍varuṇā yu̱vamadhva̱rāya naḥ"-iti | vyākhyātaḥ śeṣaḥ ||
pūṣṇā saṃstavaḥ | bharadvājasyeyamārṣam | gāyatrī | aindrāpauṣṇe haviṣi viniyogaḥ || he 'indrāpūṣaṇau !' 'sakhyāya' samānakhyānāya, 'svastaye' svastyayanāya ca, 'vājasātaye ca' annasanāya ca 'huvema' āhvayāmahe yuvāṃ vayaṃ nitya yakṣeṣu idamāśāsmahe iti ||
bṛhaspatinā saṃstavaḥ | vāmadevasyeyamārṣam | gāyatrī | aindrābārhaspatye haviṣi viniyogaḥ || he 'indrābṛhaspatī !' 'idaṃ' 'haviḥ' yad vayaṃ dadmaḥ, tat 'priyam' iṣṭam 'āsye' 'vām' astu | yat ca idam 'ukthaṃ' 'śasyate' 'madaḥ ca' pratigareṇa saha, tacca vāṃ priyamastu | ityetadāśāsmahe ||
brahmaṇaspatinā saṃstavaḥ | gṛtsamadasyeyamārṣam | triṣṭup || 'viśvaṃ' sarvaṃ jagat 'satyaṃ' yāvadidamasti | kiṃca, he 'maghavānā' maghavānau dhanavantau 'indrābrahmaṇaspatī !' yuvāmucyethe | 'yuvoḥ' yuvayoḥ sarvam etat svabhūtam | kiṃca, yataḥ sarvasyeśānau sthaḥ, ataḥ 'āpaśca' āpo'pi ' na praminanti' na hiṃsanti, 'vratam' karma 'vāṃ' yuvayoḥ yathāsaṅkalpaṃ varttate | yau yuvām evamatimahānubhāvau, tau 'naḥ' asmākam 'accha' ābhi-
mukhyena idaṃ 'haviḥ' 'jigātam' āgacchataṃ bhoktum | 'yujā' yujau 'iva' sahacāriṇau 'vājinā' vājinau rathāt vimuktau bubhukṣū svam 'annam' | ityetadāśāsmahe ||
parvatena saṃstavaḥ | viśvāmitrasyeyamārṣam | triṣṭup || he 'indrāparvatā' indrāparvatau ! 'devā' devau yuvāmucyethe | 'bṛhatā' mahatā rathena, mahatodakaraṃhaṇena udakadānena 'vāmīḥ' vananāyāḥ 'iṣaḥ' annāni 'āvahṛtam' āvahantam īrayantaṃ, vrīhyādīni prerayantam | 'suvīrāḥ' śobhanavīrāḥ | tataḥ sve kāle ījānānāmasmākaṃ 'vītaṃ' bhakṣayatam 'havyāni' puroḍāśādīni 'adhvareṣu' 'varddhethām' ca 'gīrbhiḥ stutibhiḥ punaḥpunaḥ pratikarma 'iḷyā' annena 'madantā' madantau tṛpyantau | ityetadāśāsmahe ||
kutsena saṃstavaḥ | avasyorārṣam | triṣṭup || 'indrākutsā' he indrākutsau ! 'vahā mānā' vahamānau ' uhyamānau 'rathena' yuvāṃ bruve | 'āvahantu vām' 'atyāḥ' aśvāḥ 'api' 'karṇe' nityaṃ karmaṇe | tataśca karmaṇā paritoṣitau, asmābhiḥ 'niḥṣīmadbhyaḥ' 'nirdhamathaḥ' sarvataḥ arīn 'niḥṣadhasthāt' samānasthānādantarikṣādadbhyaḥ apaḥ | tataḥ oṣadhyādyutpattyā sukālaṃ kurvāṇau | 'maghonaḥ' mahāntyetāni 'tamāṃsi' 'hṛdaḥ' hṛdayasya cchādakāni anākālabhayakṛtāni 'varathaḥ' vārayathaḥ | ityetadāśāsmahe ||
viṣṇunā saṃstavaḥ | vasiṣṭhasyārṣam | triṣṭup | traidhātavyāṃ viniyogaḥ|| he 'indrāviṣṇū!'yuva'dṛṃhitāḥ' sthirīkṛtāḥ 'śambarasya navatiṃ nava ca puraḥ' meghasya asurasya vā svabhūtāḥ puraḥ 'śnathiṣṭam' hatavantau sthaḥ | tāśca hatvā meghāntargatāḥ 'śataṃ' 'varcinaḥ' dītimataḥ annavato vā 'sahasraṃ ca sākam' avasthitān sahabhāvena ekaniścayān 'hathaḥ' hatavantau sthaḥ | 'aprati' apratīkārān 'vīrān' 'asurasya' śambarasya svabhūtān | yau yuvāmetadatiduṣkaramakāṣṭam, tāvasmākamapi śatrūn hathaḥ | ityetadāśāsmahe || “indra̍vāyū i̱me su̱tā upa̱ prayo̍bhi̱rā ga̍tam | inda̍vo vāmu̱śanti̱ hi || ( ṛ0 saṃ0 1, 1, 3, 4)”—iti || vāyunā saṃstavaḥ | madhucchandasa ārṣam | gāyatrī | upāttadvikarmātmano'pi hi madhyamasya ekasyāpi vāyvindrabhāvena vikaraṇadharmitvāt dvitvaṃ bibhrato nairuktapakṣe'pi dvivacanasaṃstutiravisaddhā, yathā ekasyodakasya dvipātrasthasya dvivacanenoktiḥ | aindravāyavasya grahasya puro'nuvākyeyam || he ‘indravāyū !’ yuvāmucyethe | ‘ime’ ‘sutāḥ’ abhiṣutāḥ ‘indavaḥ’ somā ityarthaḥ | susaṃskṛtāḥ somā yasmāt ‘uśanti’ kāmayante yuvāmātmapānāya, tasmāt ‘āgatam’ upāgacchataṃ pātumetān | kathaṃ ca punarupāgacchatam ? ‘prayobhiḥ’ annaiḥ asmatsampradeyairabhyudyataiḥ | ityetadāśāsmahe |
7 |
10 |

176.4

“athāpi mitro varuṇena saṃstūyaṃta” | atha-śabdaḥ prakṛtāt indrād viśeṣato mitrādān prakaroti | api-iti sambhāvane | prakṛtābhyāṃstasbhyo devatābhyaḥ parābhyapareṇābhidhānena saṃstavayuktānīti bhedapakṣe avirodha eva | nairuktapakṣe yadviruddhābhāsamiva kiñcidatra, tadindravāyusaṃstave pratisamāhitam || ‘mitro varuṇena’-ityevamādiṣu yā prathabhayā nirddiśyate, sā mukhyā stutiḥ, yā tṛtīṃyayā sā amukhyā, sā ca nirddiṣṭā || “ā no̍ mitrāvaruṇā ghṛ̱tairgavyū̍timukṣatam | madhvā̱ rajā̍ṃsi sukratū || ( ṛ0 saṃ0 3, 4, 11, 6)”—iti || viśvāmitrasyārṣam | gāyatrī | maitrāvaruṇyāḥ payasyāyāḥ puro'nuvākyā || ‘mitrāvaruṇā’ he mitrāvaruṇau ! ‘sukratū’ śobhanakarmāṇau | yuvāmucyethe | ‘gavyūtim’ goyūtim, gavasodakotpattaye ‘rajāṃsi’ ca goyūteranyānyāni sthānāni vrīhyādidhānyotpattika kṣetrāṇi, tāni ca vrīhyādyutpattaye ‘madhvā’ madhureṇa śasyasampatkaraṇena ‘ghṛtaiḥ’ ghṛtena udakena ‘naḥ’ asmākam ‘ukṣatam’ āsiñcatam | ityetadāśāsmahe |
7 |
10 |

176.5

“pūṣṇā rudreṇa ca somaḥ” “somā̍pūṣaṇā jana̍nā rayī̱ṇāṃ jana̍nā di̱vo jana̍nā pṛthi̱vyāḥ | jā̱tau viśva̍sya̱ bhuva̍nasya go̱pau de̱vā a̍kṛṇvanna̱mṛta̍sya̱ nābhi̍m || ( ṛ0 sa0 2, 8, 6, 1 )”—iti ||
pūṣṇā somasya saṃstavaḥ | gṛtsamadasyārṣam | triṣṭup | somāpauṣṇasya caroḥ puro'nuvākyā || somāpūṣṇau candrasūryau, tāvucyete | 'somāpūṣaṇā' he somāpūṣṇau ! yuvāṃ 'jananā' jananau janayitārau 'rayīṇāṃ' dhanānām, 'jananā' janayitārau ca svenopakāreṇa divaḥ, jananā janāyitārau ca 'pṛthivyāḥ' | 'jātau' jātamātrau eva yuvāṃ 'viśvasya' sarvasya 'bhuvanasya' bhūtajātasya 'gopau' goptārau babhūvathuḥ | 'devāḥ' ca raśmayaḥ yuvāmeva 'amṛtasya' udakasya 'nābhi' nahanaṃ bandhanam, ādhāraṃ sarvalokasya 'akṛṇvan' sadā kurvanti | yuvāmidaṃ nāma asmākaṃ kurutamityāśiṣā nirākāṅkṣam ||
rudreṇa saṃstavaḥ | bharadvājasyeyamārṣam | triṣṭup | somāraudrasya caroḥ puro'nuvākyā || 'somārudrā' he somārudrau ! yuvāmucyethe | 'yuvaṃ' yuvām 'etāni' sarvāṇi 'bheṣajāni' 'asme' asmāka 'tanūṣu' śarīreṣu 'dhattam' | kiñca, 'avasyatam' nityamaramānavituṃ rakṣitumicchatam | kiñca, 'yan' 'naḥ' asmākam, manovākkāyaiḥ 'kṛtam' 'enaḥ' kiñcit asti, 'tanūṣu' tat 'muñcatam' asmat' asmattaḥ |
7 |
10 |

176.6

"agninā ca pūṣā" madhyamasthānena ca dyusthānena ca saṃstava iti, pārthivena pratiṣedhāt-ṛca nodāharati, mṛgyamudāharaṇaṃ yena saṃstavaḥ |

176.7

10 6 ||
"vātena ca parjanyaḥ" |
vasukarṇasyārṣam | triṣṭup || 'dhartāraḥ divaḥ ṛbhavaḥ' 'suhastā' śobhanahastā 'vātāparjanyā' vātāparjanyau ca, 'āpaḥ' ca, 'oṣadhīḥ' oṣadhayaśca, 'bhagaḥ' ca, 'rātiḥ' dātā, 'vājinaḥ' ca, 'dharttāraḥ' dhārayitāraḥ, 'divaḥ' dyotanavantaḥ ye devāḥ udakasya | 'mahi-
• pasya' mahataḥ 'tanyatoḥ' sarvārthatanituḥ | 'havaṃ' havanamāhvānam 'naḥ' asmākam 'āyantu' āgacchantu | āgatya ca 'pratirantu' pratīrṇāḥ kurvantvetā asmad 'giraḥ' varddhayantvityarthaḥ | vātāparjanyāviti atra saṃstavaḥ |
10 |

Linked texts (1)