Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 189.3

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 189.3

Language
Sanskrit

189.3

“athāpi” ayamaparo heturindrasya draviṇodasttve | katamaḥ ? iti “ṛtuyājeṣu drāviṇodasāḥ pravādāḥ bhavanti” | ṛtavo yairmantrairvijyante, te bhavantyṛtuyājāḥ, teṣu ṛtuyājeṣu drāviṇodasāḥ draviṇodaḥśabdayuktāḥ pravādā bhavanti | tataḥ kim ? ‘teṣām” ṛtuyājānāṃ yat pātra yena te hūyante tasya“indrapānamiti” mantre samākhyā “bhavati” tadyathā“apā̍ddhotrā̱duta po̱trādama̍tta̱ota ne̱ṣṭrāda̍juṣata̱ prayo̍ hi̱tam | turī̍ya̱ṃ pātra̱mamṛ̍kta̱mama̍rtyaṃ draviṇo̱dāḥ pi̍vatu draviṇo̱dasaḥ || (ṛ0 sa0 2, 8, 1, 4)”-iti || tathā“hotā yakṣaddevaṃ draviṇodasamapāddhotrādapātpotrādapātreṣṭrātturīyaṃ pātramamṛktamamartyamindrapānaṃ devo draviṇodā draviṇasaḥ svayamāyūyāt svayamabhigūryāt svayamabhigūrtyā hotrayartubhiḥ somasya pivatvacchāvāka yaja”-iti || hotā yakṣad devaṃ draviṇodāmityacchāvākasya sampraiṣo maitrāvaruṇo bravīti | adhvaryuṇā ṛtubhiḥ preṣye'tipreṣitaḥ ‘hotā’ ‘yakṣat’ yajatu | kam ? iti | ‘deva’ ‘draviṇodasag’ | sa ca punandraviṇodā devaḥ pūrvam ‘apāt’ pītavān somaṃ ‘hotrāt’ sampradānāt | ‘apāt’ ca ‘potrāt’ sampradānāt | ‘apāt’ ca ‘neṣṭrāt’ sampradānāt | atha punaridaṃ ‘turīyaṃ’ caturtha sampradānam, ‘amṛktam’ aśuddham, apūrṇamityarthaḥ | ‘amartya’ yat pītvā na mriyate, athavā amanuṣyayogyam,
amṛktaṃ ca anupamṛditamanyayā devatayā aparisuktam, ‘indrapānam’ indrasya pātuṃ yogyam | tadetat ‘draviṇodāḥ’ ‘devaḥ’ indraḥ asmābhiḥ, prattamādareṇa ‘svayamāyūyāt’ svayamāmiśrīyāt, ‘svayamabhigūryāt’ svayamabhyudyacchet | tataḥ ‘svayaṃ’ ‘pibatu’ ‘ṛtubhiḥ’ ṛtunā kālena saha ‘somasya’ ‘abhigūrttayā’ abhimatayā ‘hotrayā’ stutyā pradīyamānaṃ svamaṃśam | he ‘acchāvāka !’ tvamapyetadevaṃ jñātvā ‘yaja’ || evametasmin indrasya draviṇodaḥpravādavati praiṣe pātrasya ‘indrapānam’–iti samākhyā, tasmādindrastena pibatīti gamyate | evaṃ cet prāptamindro draviṇodā iti |
8 |

Linked texts (1)