Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 189

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 189

Language
Sanskrit

Contents

189.1

'draviṇodāḥ'-ityetaddevatāpadaṃ nirvaktavyam, tadarthamupodghātaḥ- "draviṇodāḥ kasmāt ?" iti | taṃtra pūrvapadameva tāvat prathamaṃ vigṛhya nirāha - "dhanaṃ draviṇamucyate" iti | tat kasmāt ? "yadenadabhidravanti" | karmakārakam | yasmādetat a bhimukhyena tadarthino'vaśyaṃ dravanti || "balaṃ vā draviṇam" | karaṇakārake | "yadenenābhidravanti" yasmādanena saṃyuktāḥ santaḥ parānabhidravanti | "tasya" dhanasya balasya vā "dātā" yo bhavati, saḥ "draviṇodāḥ" || ( 8 |
1 ) ||
"tasya" prādhānyastutiyuktā "eṣā" ṛka "bhavati" [ yāṃ dṛṣṭvā devatāpadammāmnāye eṣa samāmnātaḥ ] - ||
“dra̱vi̱ṇo̱dā dravi̍ṇasaḥ0-( ṛ0 saṃ 1, 1, 29, 1)”–iti | medhātitherārṣam ; 'draviṇodāḥ'–ityetasya prathamaikavacanāntasya kartṛtvena śrutasya kriyāpadena bahuvacanāntena 'īḷate'- ityanena vacanabhedādasāmarthyamapekṣya stotṛtve cāsambhavaṃ draviṇodaso devatātvāt stutyatvena sāmarthyamunnīya draviṇodaso yadvṛttamadhyāhṛtya draviṇodasi arthapatāvabhisambandhāt stuterekavākyatāyāṃ sāmarthyamunninīṣan stutye draviṇodasi draviṇodaḥśabdaṃ karmatvena namayāñcakāra–"draviṇodā yaḥ” devaḥ, “taṃ” draviṇodasram--iti || idānīṃ 'draviṇasaḥ'–ityasya 'grāvahastāsaḥ'–ityanena ṛtvigviṣeyaṇenāsandigdhena prathamābahuvacanena stutikartṛtvena viśeṣaṇaviśeṣyabhāvena sāmānādhikaraṇye sāmarthyamunnīya tathārthopapattisāmarthyādekavākyatayābhisambadhnātiyaṃ draviṇodasaṃ 'devam' 'adhvare'yajñe, agniṣṭomādau 'yajñeṣu'ṛjatiṣu haviḥsampradāneṣu savaneṣu vā yāgasthāneṣu draviṇasaḥ ṛtvijaḥ, te hi draviṇaṃ lapsyāmaha iti sīdanti karmaṇi, atha vā “draviṇasāninaḥ” dhanasya gavāderhaviṣo vā devatārthasya sambhaktāraḥ, “grāvahastāsaḥ”-ityabhiprevābhiprāyam | yamete draviṇaso grāvahastām ṛtvijaḥ adhvareṣu yajñeṣu draviṇodasaṃ devam “īḷate” “yāvanti stuvanti varddhayanti pūjayantīti vā” sa draviṇodā devo'smabhyaṃ draviṇāni dadātviti | etadāśāsmahe | āśiṣamadhyāhṛtya samāpyate, yamīḍate sa iti | yattadoḥ parasparāpekṣitvāt | athavainamanyathā nirākāṅkṣatayā parisamāpyaite-“draviṇasaḥ tasmāt pivatviti” | draviṇodā ityataḥ prathamaikavacanādvipariṇatādeva draviṇasa ityasya pañcamyekavacanatvena somābhidhānatve sāmarthyamunnīya pivatvityākhyāta madhyāhṛtyātraiva samāpayāñcakāra bhāṣyakāraḥ | evamapyasti sāmarthyamityupapradarśinārtham | tat katham ? iti | yaṃ devaṃ draviṇodasamadhvareṣu yajñeṣu grāvahastā ṛtvija īḷate, sa devaḥ draviṇodāḥ, draviṇaso'smāt somāt draviṇasaṃbhakturādāya svamaṃśaṃ pibatvityetadāśāsmahe |
8 |
‘tatko draviṇodāḥ ?’–ityevamādivicāraḥ | tatra tāvat “indra iti kauṣṭukiḥ” evamācāryyo manyate | kena hetunā ? “saḥ baladhanayordātṛtamaḥ” atiśayena dātā
iti | "tasya ca sarvā balakṛtiḥ" abhidhānavigrahe hi balaṃ draviṇamityuktam, balakṛtiścendrasya sarvā, tasmādindraḥ | "orjaso jātamuta manya enam-iti cāha" mantradṛka | adhipatitvakṛta evāsya balenābhisambandhaḥ | tasmāyuktaṃ yattasya dātā syāt | katham ? iti | yato mantra aiva nirvarṇyate-
'yad vadanti' yadā vadanti 'aśvāt' aśanavato meghāt ayam 'indraḥ' 'iyāya' āgacchati 'iti' | tatra sannidhānamasya pratītya tattāvadahaṃ na tathā manye | kathaṃ tarhi ? '"ojasaḥ jātam" balarāśeḥ kutaścidatimahato jātam | aham "enam" "manye" yathāyamatibalavān lakṣyate | api vā 'manyoḥ' krodhāt dīptervā ayam 'iyāya' tato 'harmyeṣu' udakāharaṇādhikārayukteṣu meghavadhakarmasu 'tasthau' tiṣṭhati | athavā-ki jānīmaḥ, kuto'pyayamaiśvaryājjātaḥ ? ityato brūmaḥ - 'yataḥ' ayam 'indraḥ' 'prajajñe' iti | 'indraḥ' eva 'asya' bhavyasya janmanaḥ tattvaṃ 'veda' na ko'pyanyo jñāsyatītyabhiprāyaḥ |
8 |

189.2.1

"athāpi" ayamaparo heturindrasya draviṇodasve- "agni drāviṇodasramāha" mantradṛk | sa mantro mṛgyaḥ | kecittu ''draviṇodāḥ pibatu drāviṇodasaḥ-( ṛ0 saṃ0 2, 8, 1, 4, )" ityevameva manyante | yasyāpatyaṃ drāviṇodaso'gniḥ, sa eva draviṇodā iti || kasya ca punarayamagnirapatyam ? ityata āha-"eṣa punaḥ" agniḥ. "etasmān jāyate" indrāt | kuta etat ? aindre hi nigame śrūyate - "yo aśmanorantaragniṃ jajāna" iti || "yo ha̱tvāhimari̍ṇāt-sa̱pta sindhū̱n yo gā udā̱āja̍da̱padhā̍ va̱lasya̍ | yo aśmā̍nora̱ntara̱gniṃ ja̱jāna̍ sa̱ṃvṛk sama̍tsu sa ja̍nāsa̱ indra̍ḥ || ( ṛ0 sa0 2, 6, 7, 3 )"-iti || tṛtīye'hani daśarātrasya niṣkevalye viniyogaḥ || gṛtsamado bravīti | aindraṃ rūpamāsthito'surairhanyamānaḥ kiṃ mā hatha, nāhamindra iti | kastarhi indraḥ ? ‘yaḥ’ ‘hatvā’ ‘ahim’ megham ‘ariṇāt’ ‘sapta sindhūn’ syandanā ākāśanadīḥ “ailā ca ilā ca”-ityevamādyāḥ, ‘yaḥ’ ca ‘gāḥ’ apaḥ ‘udājat’ udagamayat ‘apadhā’ apadhānena udghāṭanena ‘balasya’ meghasya śirāṇāṃ chidrāṇām, ‘yaḥ” ca ‘aśmanoḥ” aśanavatyoḥ dyāvāpṛthivyoḥ “antaḥ” madhye “agni” “jajāna” janayati, ‘yaḥ’ ca ‘samatsu’ saṃgrāmeṣu śatrūṇāṃ ‘saṃvṛk’ saṃcchettā | ‘janāsaḥ’ he asurajanāḥ ! ‘saḥ’ ‘indraḥ’ nāhamindra iti | 8 | 1 )-“sa baḷadhanayordātṛtamaḥ” iti | akāraṇametat indrasya draviṇodastve | kasmāt ? yasmāt “sarvāsu devatāsvaiśvaryaṃ vidyate” ata aiśvaryāt sarvā eva tāvallabdhanayordātryo bhavanti | tasmādvaiśeṣikametadindrakāraṇaṃ draviṇodastve | 1) balakṛttimadhikṛtya, - "ojaso jātamutamanya enam"- iti | tadapyavaiśeṣikamindrasya | kasmāt ?

189.2.2

yasmāt "ayamadhyagnirojasā balena madhyamāno jāyate, tasmādenam (agnim) āha" mantradṛk | kimāha ? "sahasasputram" "sahasaḥ sūnum" "sahaso yahum" || drunnaḥ sarpirāsutirittyevamādayaḥ śeṣāḥ || "drunnaḥ sarpirāsutiḥ pratno hotā vareṇyaḥ | saha̍satputro adbhutaḥ || (ṛ0 saṃ0 2, 5, 28, 6)"-iti || gṛtsamadasyārṣam | gāyatrī | āgneyī | agnau viniyogaḥ samidādhāne || dru- annaḥ 'drunnaḥ' drumojñaḥ, 'sarpirāsutiḥ' ca sarpirāsavo yasya, sarpirvodakamāsūte ya āhutidvāreṇa | 'pratnaḥ' ca purāṇaḥ, 'hotā' 'vareṇyaḥ' varaṇīyaḥ 'sahasaḥ' balasya yaḥ 'putraḥ' yaḥ 'adbhutaḥ' mahān vicitrā vā | sa idaṃ nāma asmākaṃ karotvityāśīrgatamākhyātamadhyāhṛtya samāpyate || "tvaṃ ha̱ yadya̍vi̱ṣṭhya̱ saha̍saḥ sūnavāhutaḥ | ṛ̱tāvā̍ ya̱jñiyo̱ bhuva̍ḥḥ || (ṛ0 saṃ0 6, 5, 24, 3)"-iti || virūpasyārṣam | āgneyī | gāyatrī | sāmidhenīṣvāgneye'nvākhyākamakarmaṇi yājyā | he 'yaviṣṭhya' yuvatama ! 'sahasaḥ' balasya 'sūno' putra ! 'yat' yasmāt 'āhuta' abhihuta, 'ṛtāvā' satyavān, udakavān vā, yajñavān vā, 'yajñiyaḥ' yajñasampādī 'bhuvaḥ' bhavasi | tasmāt tvāṃ vayamapi juhumaḥ, sa tvamasmākamapyevaṃ bhavetyetadāśāsmahe || "agne̱ vāja̍sya̱ goma̍ta̱ḥ īśā̍naḥ sahaso yaho | a̱sme dhe̍hi jātavedo̱ mahi̱śrava̍ḥ (ṛ0 saṃ0 1, 1, 5, 27, 4)"-iti || uṣṇik | gotamasyārṣam | āgneyī | iṣṭakopadhāne agnau viniyogaḥ || he bhagavan ! 'agne !' 'sahaso yaho' balasya putra ! 'jātavedaḥ !' yadetad vājaḥ annam, gomat gobhiḥ tadvat, tvam asyai 'īśānaḥ' īśvaraḥ | ato brūmaḥ- 'asme' asmāsu 'dhehi' sthāpaya |

189.2.3

anyāpi kuruṣvaitat 'mahiśravaḥ' mahadetat śravo gavādi | ityetadāśāsmahe | 2)-“agniṃ drāviṇodasramāha” iti| nedamanenābhiprāyeṇa indrādayaṃ draviṇodaso jāyate iti | kiṃ tarhi ? “ṛtvijaḥ” “atra” etasmin “draviṇodasaḥ” agneḥ “ucyante” | te punaḥ kasmāt ! “haviṣaḥ dātāraḥ” devānāṃ hi havirdraviṇam, tadete dadata iti draviṇodasaḥ ete | tataḥ kim ? “te ca enaṃ janayanti” | “nigamo'pi” hi “bhavati” ṛtvijāmayamagniḥ putra iti | tadyathā-“ṛṣī̍ṇā pu̱tro adhi̱rāja̱ eṣa̍:”-iti || “a̱gnāva̱gniśca̍rati̱ pravi̍ṣṭa̱ ṛṣī̍ṇāṃ pu̱tro a̍dhi̱rāja e̱ṣaḥ| tasmai̍ vidhema ha̱viṣā̍ ghṛ̱tena̱ mā de̱vānā̱ṃ yūyu̱yāma̍ bhāga̱dheyam̍ || (ya0 saṃ0 5, 4)”-iti || anena nirmathyo'gnirabhihūyate | yaḥ ‘eṣaḥ’ ‘adhirājaḥ’ adhikadīptiḥ, ‘agnau’āhavanīye ‘agniḥ’ nirmathyaḥ ‘praviṣṭaḥ’ ‘carati’ jvalan, “ṛṣīṇām” ṛtvijāṃ “putraḥ” tairmathitaḥ, ‘tasmai vidhema’ taṃ paricarāmahe vayam, anena ājyena ‘haviṣā’ | kim ? iti-‘mā devānāṃ yūyuyāma bhāgadheyam’ iti | prāptametadabhihomākhyaṃ ‘bhāgadheyaṃ’ sruveṇābhijuhotīti | śāstrato'sya anyākhyasya devasya ‘mā yūyuyāma’ mā lopāmetyato vidhema | athavā-asmai agnaye havirdadmaḥ | vidhatirdānakarmāpi bhavati | 3)-“ṛtuyājeṣu drāviṇodasāḥ pravādā bhavanti, teṣāṃ punaḥ pātrasyendrapānamiti (samākhyā) bhavati”-iti | 'etadapyakāraṇam | kasmāt ? yasmāt “bhaktimātraṃ bhavati tat” guṇataḥ saṃvādaḥ, durbalā hi samākhyā, yataḥ asāmarthyāt kutaścit guṇānuvādaḥ, -“yathā vāyavyānīti” “sarveṣāṃ somapātrāṇām” nānādevatānāmapi satām |

189.2.4

4)-"somapānena” "enaṃ" "stautīti” | idamapyakāraṇam | kasmāt ? yasmāt "asminnapyetadupapadyate” somapānam | katham ? iti"somaṃ piva mandasāno gaṇa̱śribhiḥ" iti || "agne̍ ma̱rudbhi̍ḥ śu̱bhaya̍dbhi̱rṛkva̍bhi̱ḥ soma̍ṃ piva mandasā̱no gaṇa̍śribhiḥ | pā̱va̱kebhi̍rviśvami̱nvabhi̍rā̱yubhi̍rvaiśvānara pra̱divā̍ ke̱tunā̍ sa̱jūḥ || (ṛ0 saṃ0 4, 35, 8)”-iti || he bhagavan ! ‘agne !’ 'vaiśvānara !' tvamebhiḥ ‘marudbhiḥ’ mitarocibhiḥ arcirbhiḥ, 'śubhayadbhiḥ' bhavantam 'ṛkvabhiḥ' rasaharttṛbhiḥ, "gaṇaśribhiḥ” gaṇaśo bhavantamāśrayadbhiḥ, 'pāvakebhiḥ' pāvayitṛbhiḥ, 'viśvam invebhiḥ' sarvamidamāgacchadbhiḥ, yat dagdhum 'āyubhiḥ' ayanaśīlaiḥ, ‘pradivā' cirantanaiḥ, 'ketunā' prajñayā karmaṇā vā ‘sajūḥ' saṃyuktaḥ, 'mandasānaḥ' modamānaḥ 'somaṃ' 'piba' | ityetadāśāsmahe | arciṣo'tra marutaḥ, anyathā hyanudāharaṇamevaiṣa mantro'gneḥ somapāne syāt, itarairmarudbhiḥ sambandhāt ṛtvijo vā marutaḥ | 6) ṛtuyājeṣu ‘draviṇodāḥ pibatu drāviṇodasaḥ’ iti, ‘asya eva’ agneḥ ‘tat bhavati' agnereva somabhāgitvāt ṛtuyājeṣu | bhavati hi teṣu “vanaspate0-draviṇodaḥ piba̍ ṛ̱tubhi̍ḥ (ṛ0 saṃ0 2, 8, 1, 3)”-iti || vanaspatiśabdasāmānādhikaraṇyāt somapānārthe sambodhane draviṇodaso viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasāmarthyāt nānyo vanaspaterdraviṇodāḥ | vanaspatiśca punarasaṃśayamgniḥ, “vaha̍ de̱vatrā di̍dhiṣo ha̱vīṣi̍”-iti | havirvahanakarmasaṃyogāt, sviṣṭakṛdvikāraśruteśca vanaspateḥ tasmādagnirdraviṇodā nendraḥ || yat punaretaduktam (8|

189.2.5

4 )-indrārthaṃ somaḥ saṃskriyate, tasmādindra evāsya kevalaḥ pātā, nānya iti| naitadevam, somo hyanyasyai devatāyai mīyate, anyasyai saṃskriyate, anyābhyaśca gṛhyate, hūyate ca | tadyathā “a̱bhi tyaṃ de̱vam”-iti sāvitryā'tyaṣṭyāmīyate, “aṃśu̱raṃśu̱ṣṭe”-iti indrāya saṃskriyate, punarapi ca mīyate “indrāyatvābhimātighne”-ityevamādibhiḥ| nānādevatābhyo gṛhyate ca maitrāvaruṇādyābhyaḥ| tathā ca hūyate | tadevaṃ vidhivaśāt vicitrā somatantragatiḥ| tatraivaṃ satyaśakyaṃ vaktuṃ yatra yatra somaḥ, tatra tatrendraḥ pātā iti | sambhaikte cāgnirindreṇa saha pratyakṣamaindrāgne grahe “indrā̍gnī ārga̍tam”-ityatra | bhavati cānyarthamapi pṛthak grahaṇaṃ yajuṣā somasya “agnaye tvā rāyaspoṣāya tvā”-iti || tasmādagnirapi somasya pātā syāt |

189.3

“athāpi” ayamaparo heturindrasya draviṇodasttve | katamaḥ ? iti “ṛtuyājeṣu drāviṇodasāḥ pravādāḥ bhavanti” | ṛtavo yairmantrairvijyante, te bhavantyṛtuyājāḥ, teṣu ṛtuyājeṣu drāviṇodasāḥ draviṇodaḥśabdayuktāḥ pravādā bhavanti | tataḥ kim ? ‘teṣām” ṛtuyājānāṃ yat pātra yena te hūyante tasya“indrapānamiti” mantre samākhyā “bhavati” tadyathā“apā̍ddhotrā̱duta po̱trādama̍tta̱ota ne̱ṣṭrāda̍juṣata̱ prayo̍ hi̱tam | turī̍ya̱ṃ pātra̱mamṛ̍kta̱mama̍rtyaṃ draviṇo̱dāḥ pi̍vatu draviṇo̱dasaḥ || (ṛ0 sa0 2, 8, 1, 4)”-iti || tathā“hotā yakṣaddevaṃ draviṇodasamapāddhotrādapātpotrādapātreṣṭrātturīyaṃ pātramamṛktamamartyamindrapānaṃ devo draviṇodā draviṇasaḥ svayamāyūyāt svayamabhigūryāt svayamabhigūrtyā hotrayartubhiḥ somasya pivatvacchāvāka yaja”-iti || hotā yakṣad devaṃ draviṇodāmityacchāvākasya sampraiṣo maitrāvaruṇo bravīti | adhvaryuṇā ṛtubhiḥ preṣye'tipreṣitaḥ ‘hotā’ ‘yakṣat’ yajatu | kam ? iti | ‘deva’ ‘draviṇodasag’ | sa ca punandraviṇodā devaḥ pūrvam ‘apāt’ pītavān somaṃ ‘hotrāt’ sampradānāt | ‘apāt’ ca ‘potrāt’ sampradānāt | ‘apāt’ ca ‘neṣṭrāt’ sampradānāt | atha punaridaṃ ‘turīyaṃ’ caturtha sampradānam, ‘amṛktam’ aśuddham, apūrṇamityarthaḥ | ‘amartya’ yat pītvā na mriyate, athavā amanuṣyayogyam,
amṛktaṃ ca anupamṛditamanyayā devatayā aparisuktam, ‘indrapānam’ indrasya pātuṃ yogyam | tadetat ‘draviṇodāḥ’ ‘devaḥ’ indraḥ asmābhiḥ, prattamādareṇa ‘svayamāyūyāt’ svayamāmiśrīyāt, ‘svayamabhigūryāt’ svayamabhyudyacchet | tataḥ ‘svayaṃ’ ‘pibatu’ ‘ṛtubhiḥ’ ṛtunā kālena saha ‘somasya’ ‘abhigūrttayā’ abhimatayā ‘hotrayā’ stutyā pradīyamānaṃ svamaṃśam | he ‘acchāvāka !’ tvamapyetadevaṃ jñātvā ‘yaja’ || evametasmin indrasya draviṇodaḥpravādavati praiṣe pātrasya ‘indrapānam’–iti samākhyā, tasmādindrastena pibatīti gamyate | evaṃ cet prāptamindro draviṇodā iti |
8 |

189.4

“athāpi” aparo heturindrasya draviṇodastve, yasmāt “enaṃ” “somapānena stauti” | ṛtuyājeṣveva || “ma̱nda̍sva̱hotrā̱danu̱jośa̱mandha̍so̱'dhvaryyava̱ḥ sapū̱rṇāṃvaiṣṭyāsica̍m | tasmā̍ e̱taṃ bhara̍ta tadvaśodadi̱rhotrā̱tsoma̍ṃ draviṇoda̱ḥ piba̍ ṛ̱tubhi̍ḥ ( ṛ0 sa0 2, 8, 1, 1 )”–iti || na hyanya indrāt somapānena stūyate, tadarthatvāt somasaṃskārasya | bhavati hi somāpyāyane ca tatsaṃskārapradhāno mantraḥ | tathā–“a̱ṃśuṃra̍ṃśuṣṭe deva̱ somāpyā̍yatā mindrā̍yaikadhana̱vide̍ ( ya0 vā0 saṃ0 4, 28 )”–iti | tasmād yatra yatra somapānastutiḥ, tatratatrendra iti spaṣṭo nyāyaḥ | prasiddhataraṃ hyetat | yadarthameva haviḥ saṃskriyate tasmā eva pradīyate |
8 |

189.5

“athāpyāha ‘draviṇodāḥ pibatu drāviṇodasaḥ’–iti” yasya draviṇodasaḥ agniḥ apatyam, saḥ draviṇodāḥ indraḥ pibatu iti | “apā̍ddhotrāt”–iti | tasyaivācchāvākapraiṣasyaiṣā yājyā | ‘amatta’ tṛptavān | ‘uta’ api | ‘ajupata’ aprīṇata | ‘prayaḥ’ annam, ātmane hitaṃ pathyam | śeṣastenaiva vyākhyātaḥ || samāptāḥ pūrvapakṣahetavaḥ krauṣṭukeyabhimatāḥ |
8 |

189.6

kimastu etairhetubhirindro draviṇodā iti ? na, ityucyate-“ayamevāgnidraviṇodāḥ” “iti” “śākapūṇiḥ” manyate | ayameva yasya pṛthivīsthāne samāmnānam | api cayadi madhyamo'bhaviṣyat, tato yānyetāni mādhyamikāni aindrāṇi vā pārjanyāni vā bārhaspatyāni vā, teṣu drāviṇodasāḥ pravādā abhaviṣyan, madhyamasya karmaṇā cainaṃ rasānupradānādinā astoṣyan, na caitadubhayamasti | kiṃ tarhi ? “āgneyeṣveva hi sūkteṣu drāviṇodasāḥ pravādāḥ bhavanti”| hi-śabdo hetvarthaḥ, yasmādāgneyeṣveva sūkteṣu drāviṇodasāḥ pravādāḥ viśeṣaṇatvenāgnereva bhavanti, agnikarmaṇā cainaṃ sūkteṣu stauti nendrakarmaṇā tasmādayamevāgnirdraviṇodāḥ || kathamityata upapradarśayati-“de̱vā a̱gniṃ dhārayan draviṇo̱dām”-“ityapi nigamo bhavati” | apyayamapyanye bahava ityapiśabdaḥ || “sa pratnathā sahasā jāyamānaḥ sadyaḥ kāvyāni baḷadhatta viśvā | āpa̍śca mi̱traṃ dhiṣa̍ṇā ca sādhande̱vā a̱gniṃ dhārayandraviṇo̱dām || ( ṛ0 saṃ0 1, 7, 2, 1 )”-iti || kutsasyārṣam | pitṛyajñe sviṣṭakṛtapuro'nuvākyā | yaḥ agniḥ ‘apāṃ’ ‘mitraṃ’ tadutpattiyogāt | ‘dhiṣaṇā’ viṣaṇṇāḥ, yāśca vācaḥ ‘sādhana’ sādhayitā tadadhidevatāyogāt | ya ca “devāḥ” “agni” “dhārayan” dhṛtavantaḥ pūrve, “draviṇodāṃ” draviṇānāṃ haviṣāṃ devebhyo dātāraṃ voḍhāram | ‘saḥ’ agniḥ ‘pratnathā’ | ‘thā’ ityupamāne | purāṇa iva | ‘sahasā’ balena ‘jāyamānaḥ’ janyamānaḥ, ‘sadyaḥ’ jātamātraḥ san ‘kāvyāni’ pitṛdevatāni havīṃṣi ‘baḷadhatta’ | ‘baṭ’-iti satyanāma | yathā avitathena nyāyena dhārayitavyāni, dāpayitavyāni vā pitṛbhyaḥ | tathaiva sadyojāto'pi dhārayati vā dadāti vā ‘viśvā’ viśvāni sarvāṇi | evametasminnadhikāre yam ‘adhatta’ dhṛtavanto devāḥ, so'smākamidaṃ nāma karotviti āśiṣaikavākyatā | evamayamavāgniḥ draviṇodā iti sthitaḥ pakṣaḥ |
8 |

189.7

sa punarayaṃ parapakṣahetuṣvanirākṛteṣu anavasthita eva, atastannirākaraṇāya “yatho etat”-ityevamādyucyate | yat punaretaduktam ( 8 |

189.8

"yatho etat" yadapyuktam, (8|

189.9

“yatho etat” yat punaretaduktam, (8|
0 ||

189.10

“yatho etat” yat punaretaduktam (8|

189.11

"yatho etat” (8|

189.12

"yatho etat--'draviṇodāḥ pibatu drāviṇodasaḥ'--iti, asyaiva tat bhavati” | yat punaretaduktam (8|
medhantu te vahnayo voḍhāro yairyāsyāriṣyan dṛḍhībhavāyūya dhṛṣṇo 'bhigūrya tvaṃ neṣṭrādiṣṇyo dhiṣṇyo dhiṣaṇābhavaḥ dhiṣaṇā vāgdhiṣerdadhātyarthe | dhīsādinīti vā | dhīsāninīti vā || vanaspata ityenamāhaiṣa hi vanānāṃ pātā vā pālayitā vā | vanaṃ vanoteḥ | piba̍ṛ̱tubhiḥ kālaiḥ |
yathā iha ṛturyājeṣu--“medya̍ntu te vahna̍yaḥ ( ṛ0 saṃ0 2, 8, 1, 3 )”-iti || gṛtsamadasyārṣam | jagatī | ṛtavyā || “ñimidā snehane (di0 pa0 137 )” tasya loṭi medyantu iti bhavati | he bhagavan ! “vanaspate !” “draviṇodaḥ” “medyantu” snihyantu ete “te” tava “vahnayaḥ” “voḍhāraḥ” aśvāḥ “yebhiḥ īyase” yairnityaṃ gacchasi | “ariṣaṇyan” ahisyamānaḥ kenācidapi | sa tvamebhiraśvairāgatya asmadyajñaṃ “vīḷayasva”
''tmānaṃ kuruṣva, somamasmatprattaṃ pātum | kathaṃ cainaṃ piva ? "āyūrya" āmidhya miśrīkṛtyāṅgulyā, sa hi pānapāvṝṇāṃ svabhāvo yadaṅgulyā manthanam | he "dhṛṣṇo" śatrūṇāṃ dharṣayitaḥ ! "abhigūrya" abhyudyamya tato "neṣṭrīyāt" "dhiṣṇyāt" "somaṃ" neṣṭrā vaṣaṭkṛtaṃ "piba" "ṛtubhiḥ" kālaiḥ sahaityetad brūmahe ||
"dhiṣṇyaḥ dhiṣaṇyaḥ" "dhiṣaṇā vāk" tadarthamasau sādyate; tasya paścādupaiviṣṭo hotā śaṃmati | dhiṣaṇā kasmāt ? "dhiṣeḥ" dhātoḥ "dadhātyarthe" varttamānasya, sā hi vāk, arthaṃ dhārayati, śabdārthayoḥ sambandhnityatvāt | athavā-"dhīsādinīti vā, dhīmāninīti vā" | dhīḥ prajñā, karma vā | sā etasyāṃ sīdati, sanoti vā, sambhajate iyaṃ vā, tayoḥ sīdati sanoti vā, tannimittatvāt | evaṃ dhīśabdāt pūrvapadam, sadeḥ sanotervā uttarapadam, dhikṣaṇāśabdasya vikalpena ||
'spate iti enam āha" draviṇodasram, tasmādagnirityabhiprāyaḥ ||
kathamagnirrvanaspatiḥ ? "eṣa hi vanānāṃ pātā vā pālayitā vā" | hiśabdo tvarthaḥ | yasmāt eṣaḥ vanānāṃ vṛkṣādīnām antargato'pi, samartho'pi dagdhum, na tāni dahati, tasmāt ayaṃ teṣāṃ pātā rakṣitā, pālayitā veti | kevalaṃ dhātvanyatvam, sa evārthaḥ ||
atha "vanaṃ" kasmāt ? "vanoteḥ" sambhajanārthasya, taddhi dārarvādaprayojanārthaṃ sevyate | "piba ṛtubhiḥ" | "kālaiḥ" saha iti vākyaśeṣaḥ ||
evamayamagnirdraviṇodāḥ sūktabhāgvibhāk ca | nigātamevaitat,-madhyamaṃ jyotiḥ, uttamaṃ ca jyotiḥ, etena nāmadheyena bhajete iti ||
eṣa devatāpadavicāranyāyaḥ sarvatra devatāpadavicārārthī yathāsambhavamupādeyaḥ prajñāvivṛddhaye śiṣyasyeti |

Linked texts (1)