Yāska's Nirukta 189.6
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 189.6
- Language
- Sanskrit
189.6
kimastu etairhetubhirindro draviṇodā iti ? na, ityucyate-“ayamevāgnidraviṇodāḥ” “iti” “śākapūṇiḥ” manyate | ayameva yasya pṛthivīsthāne samāmnānam | api cayadi madhyamo'bhaviṣyat, tato yānyetāni mādhyamikāni aindrāṇi vā pārjanyāni vā bārhaspatyāni vā, teṣu drāviṇodasāḥ pravādā abhaviṣyan, madhyamasya karmaṇā cainaṃ rasānupradānādinā astoṣyan, na caitadubhayamasti | kiṃ tarhi ? “āgneyeṣveva hi sūkteṣu drāviṇodasāḥ pravādāḥ bhavanti”| hi-śabdo hetvarthaḥ, yasmādāgneyeṣveva sūkteṣu drāviṇodasāḥ pravādāḥ viśeṣaṇatvenāgnereva bhavanti, agnikarmaṇā cainaṃ sūkteṣu stauti nendrakarmaṇā tasmādayamevāgnirdraviṇodāḥ || kathamityata upapradarśayati-“de̱vā a̱gniṃ dhārayan draviṇo̱dām”-“ityapi nigamo bhavati” | apyayamapyanye bahava ityapiśabdaḥ || “sa pratnathā sahasā jāyamānaḥ sadyaḥ kāvyāni baḷadhatta viśvā | āpa̍śca mi̱traṃ dhiṣa̍ṇā ca sādhande̱vā a̱gniṃ dhārayandraviṇo̱dām || ( ṛ0 saṃ0 1, 7, 2, 1 )”-iti || kutsasyārṣam | pitṛyajñe sviṣṭakṛtapuro'nuvākyā | yaḥ agniḥ ‘apāṃ’ ‘mitraṃ’ tadutpattiyogāt | ‘dhiṣaṇā’ viṣaṇṇāḥ, yāśca vācaḥ ‘sādhana’ sādhayitā tadadhidevatāyogāt | ya ca “devāḥ” “agni” “dhārayan” dhṛtavantaḥ pūrve, “draviṇodāṃ” draviṇānāṃ haviṣāṃ devebhyo dātāraṃ voḍhāram | ‘saḥ’ agniḥ ‘pratnathā’ | ‘thā’ ityupamāne | purāṇa iva | ‘sahasā’ balena ‘jāyamānaḥ’ janyamānaḥ, ‘sadyaḥ’ jātamātraḥ san ‘kāvyāni’ pitṛdevatāni havīṃṣi ‘baḷadhatta’ | ‘baṭ’-iti satyanāma | yathā avitathena nyāyena dhārayitavyāni, dāpayitavyāni vā pitṛbhyaḥ | tathaiva sadyojāto'pi dhārayati vā dadāti vā ‘viśvā’ viśvāni sarvāṇi | evametasminnadhikāre yam ‘adhatta’ dhṛtavanto devāḥ, so'smākamidaṃ nāma karotviti āśiṣaikavākyatā | evamayamavāgniḥ draviṇodā iti sthitaḥ pakṣaḥ |
8 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit