Yāska's Nirukta 190.4

190.4

atha punaranyaḥ kathaṃ manyate'ta āha--“agniriti śākapūṇiḥ” | sa punaḥ kayā upapattyā agniṃ manyate ? ārādupakāritvāt, praiṣasya sannipatyopakāritvācca | yajatāvāpriyāṃ yadāprīrūpaṃ tad balavat | kiṃca, punarāpriyo rūpam ? agnyarthatā katham ? iti śṛṇu-
iti sarvāṇyetāni abhidhānāni karmāṇi ca agauṇānyagnipakṣe, gauṇānīdhmapakṣe, “gauṇamukhyayośca mukhye kāryyasampratyayaḥ”--iti nyāyaḥ, tasmādapracyutasvarūpāyā
yāskasyāpi caitadevābhimatam, “āgneyā iti tu sthitiḥ”—iti adhikaraṇānte hivakṣyati | evaṃ tarhi agnirityetadeva samāmnātavyamāsīt, na idhmaḥ ! iti | naivam | kasmāt ? samiddho adyetyetadasyāmāpriyāmagnerliṅgamasti, na tvagniśabdaḥ, ato'syāsamāmnānam, paunaruktyedoṣācca | tadidhmaśabde'pi samānam ! iti cet, tadapi hyāpriyāṃ nāstīti na, praiṣike samāmnānāt, kriyāviśeṣatvācca āhūya cāsmākaṃ devān yaja ceti | sa eṣo'gniḥ samitkalāpamidhamamātmatvenābhisampannastadākhyatāmupagataḥ tenedhmābhidhānenejyata iti idhmaśabdaḥ samāmnāto nāgniśabda iti | sarvatra śākapūṇerevamāprīṣvanyarthānyabhidhānāni ||
śākapūṇipakṣe mantrayojanā--he bhagavan ! agne ! ‘samiddhaḥ’ yaḥ tvaṃ sandīptaḥ, ‘adya’ asminnahani, ‘manuṣaḥ’ manuṣyasya ‘duroṇe’ yajñagṛhe ‘devaḥ’ dātā, dīpanaḥ, dyotano vā, ‘devān’ dātṝn, dīptān vā ‘yajasi’ ‘jātavedaḥ !’ haviṣā yajamānānāṃ jātaprajñāna ! sa tvamasmākamapi he ‘mitramahaḥ’ mitrāṇāmupakārapravṛtta ! ‘cikitvān’ jānānaḥ svamadhikārā, āhūya devān yaja neti | kim ityenam ? brūmahe–yasmāt tvameva ‘dūtaḥ’ sarvayajamānānāṃ bhavasi | ‘kaviḥ’ krāntadarśanaḥ, ‘pracetāḥ’ “pravṛddhacetāḥ” pravṛddhaprajñāna iti |
8 |