Yāska's Nirukta 190.3
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 190.3
- Language
- Sanskrit
190.3
“yajñedhma iti kātthakyaḥ” | katthakasya putraḥ kātthakya ācāryyaḥ sa manyate,yo'yamidhma ādhīyate pratipraṇavamidhmo yajñe sa evāyamiti | nanvetasmin mantre na tasya liṅgamasti ? satyam,-nāsti sākṣāt, praiṣe tu “samidbhyaḥ preṣya”--iti śrūyate, yuktaṃ ca yadarthameva preṣyate sa evejyate | tasmāt samidhāmevedhmabhāvamupagatānāmabhinasandīptānāṃ samudāyāpekṣamiyam, vyavahitamabhidhānamāprīgataṃ samiddho adyeti samidha eva cemā ijyanta iti sphuṭamaiṣṭike hotre samidho yajeti preṣito hotā “samidhaḥ samidho agna •ājyasya vyantu”-iti vaṣaṭkaroti | tasmād yuktaṃ yat kātthakyo manyate yajñedhma iti |
8|
5|
“narā̱śaṃsa̍sya mahi̱māna̍meṣā̱m0 ( ṛ0 saṃ0 5, 2, 1, 2 )”-iti | varttamāna eva karmaṇi bravīti | yo'yameṣāmabhimataphaladātā narāṇāṃ narāśaṃso yajñaḥ, dravyadevatātyāgātmakaḥ prayogaḥ, tasya adhiṣṭhātā, tadvayagnī devatāviśeṣe jagadutpattyanugrahabījam | “narāśaṃsasya” vayam “upastoṣāmaḥ” “upastumaḥ” upagamya caitasya “mahimānaṃ” māhābhāgyaṃ vibhūtiṃ “stumaḥ” abhikarttayāmaḥ | “yajatasya” “yajñiyasya” yajanasampādayituḥ, prayokturabhimataphalasampādayituḥ “yajñaiḥ” karmabhiḥ yuktāḥ u stumaḥ | yaidevametasminnupaistutamahimni narāśaṃse yajñe kimapyastu-ityāśāsmahe | ‘ye’ “sukratavaḥ” “sukarmāṇaḥ” jagadanugrahapravṛttāḥ “śucayaḥ” nirṇiṃktatarapāpāḥ “dhiyaṃ dhāḥ” svādhikārayuktānāṃ karmaṇām anuvi-“dhārayitāraḥ” prajñānāṃ yajñānāṃ vā | evamādiguṇayuktāḥ “devāḥ” te “svadanti” ā “svādayantu” etāni “havyā” “havīṃṣi” “ubhayāni” | yadi saumikaḥ paśuḥ, tataḥ “somaṃ ca” “itarāṇi” paśapuroḍāśadhānāprabhṛtīni, atha pṛthak somāt, tataḥ “tāntrāṇi” prayājājyabhāgāsviṣṭakṛtprabhṛtīni, “āvāpikāni ca” pradhānahavīṃṣi-ityetadāśāsmahe || agniriti śākapūṇimate-yo'yameṣāmabhimatopakārakārī, narāṇāṃ praśasyaḥ, narāśaṃso'gniḥ, tasya vayam ‘upastoṣāmaḥ’ ‘upastumaḥ’ ‘mahimānaṃ’ ‘yajatasya’ yajñasampādayituḥ ‘yajñaiḥ’ karmabhiḥ dānairvā sayuktāḥ, tasminnupastutamahimni narāśaṃse'gnau hutāni ‘ye’ ‘sukratavaḥ, devāḥ, śucayaḥ, dhiyaṃ dhāḥ’ te etāni ‘ubhayāni’ havīṃṣi āsvādayantu-ityetadāśāsmahe |
8 |
7 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit