Yāska's Nirukta 197
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 197
- Language
- Sanskrit
197.1
"tvaṣṭā (11)"-iti nirvaktavyam | atra tūrṇaśabdāt kṣipravācinaḥ pūrvapadam, aśnoteruttarapadam | kṣipraṃ vyāpnoti, yadanena vyāptavyaṃ bhavati | "tviṣervā" dhātoḥ vṛddhikarmaṇsya, vṛddha eva nityamasau devatātvāt | "tvakṣatervā syāt" kriyāsāmānyamātrarvācinaḥ, utsṛṣṭatanūkaraṇasvārthasya |
8 |
14 |
'tasya' "eṣā" prādhānyastutiḥ "bhavati"-||
"āviṣṭyo varddhate0 (ṛ0 sa0 1, 7, 1, 5)"-iti || "āviḥ" prakāśaḥ | sa kasmāt ? "āvedanāt" sarvasya prakāśanāt | tasmāt "tatyaḥ" tasya tanitā "āviṣṭyaḥ"| kilakṣaṇaḥ ? "cāruḥ" caraṇaśīlaḥ, anavasthitaḥ | kiṃ karoti ? "varddhate" | kva ? "āsu" kriyāsu, prajāsu vā prasavāya | kasya ? "jihmānām" kuṭilacetasāmapi manuṣyāṇām avaiṣamyeṇa ūrddhameva jvalati, kuṭilānāmapīndhanānāmakuṭila ūrddhameveti kecit | evameva vardhate | "svayaśāḥ" "ātmayaśāḥ" paramāśritya yaśasvī | "upasthe" "upasthāne" yatrāsāvupannatastiṣṭhati āviṣṭyaḥ | yo'yamevamādiguṇayuktaḥ tvaṣṭā, tasya "tvaṣṭu" agne "jāyamānāt" eva "ubhe" dve api "bibhyatuḥ" || ke punaste ? "dyāvāpṛthivyau iti" | yathāyamati mahān varddhate, avaśyamayamāvāṃ dhakṣyatīti |
8 |
15 |
197.2
"ya ime dyāvā̍pṛthi̱vī0 ( ṛ0 sa0 8, 6, 9, 3 )" -iti | "yaḥ" tvaṣṭā "ime" "dyāvāpṛthivyau" sarveṣāṃ bhūtānāṃ "janayitryau" "rūpaiḥ" nānāvidhaiḥ anekaprakāraiḥ "akarot" "bhūtāni ca sarvāṇi" | athavā-rūpairiti kartaivānayā tṛtīyā lakṣyate,tattadrūpamāsthāya yaḥ tvaṣṭā dyāvāpṛthivyāvakarot bhūtāni ca sarvāṇi | kiṃ tasya tvaṣṭuḥ ? taṃ "devam" "tvaṣṭāram" "iha" adyaitasminnahani karmaṇi vā he hotaḥ ! "yakṣi" yaja "vidvān" jānānaḥ mayedamavaśyaṃ karttavyamiti |
8 |
14 |
"ahorātre iti vā"| sahradūṣa yakṣmite mahatyagnāvamukhyābhyāti | ahorātrayorarthavattvābhāvaḥ | tasmāt te api bibhyatuḥ | api nāmāyamevamatipravṛddhaḥ āvāmanyataramanucchindyāditi |
8|
15 |
197.3
"mādhyamikastvaṣṭā" iti vicāraḥ| tatra tāvat "mādhyamikaḥ tvaṣṭā-iti" "āhuḥ" ācāryāḥ, kecinnairuktā evaṃ manyante| mādhyamikaḥ-iti saṃjñāprasiddhiḥ | ko hetuḥ? "madhyame ca sthāne samāmnātaḥ"-iti| kiṃca, etasminneva mantre vyapadeśāt | katham ? ya ime dyāvāpṛthivyau bhūtāni ca sarvāṇyakarot taṃ devaṃ tvaṣṭāraṃ yajeti | tvaṣṭuranyo yaṣṭā | sa eva punaḥ sambodhyate he hotariti manuṣyahotrā, na cānyaḥ pārthivādagnerhotā'sti, tasmād yo yaṣṭā sa pārthivaḥ, ya ijyate sa madhyamastvaṣṭeti | sarvaśilpimetāmācāryo devavarddhakirdākṣāyaṇīputro dvādaśānāmādityānāmanyatama ityaitihāsikāḥ ||
ko'tra niścayaḥ ? ayameva "agniriti śākapūṇiḥ" || kathaṃ yattāvanmadhyame ca sthāne samāmnāta iti ? akāraṇametat-ayamapyagnirmadhyame sthāne samāmnāta iti | yat punaretad vyapadeśād iti ? tadapi samānamindreṇāpi tvaṣṭṛvyapadeśa iti-tvaṣṭā dadhadindrāya śuṣmamiti | api ca vyapadeśādanyatvamityaśakyamavyavasātum, ananyatve'pi hi vyapadeśo bhavati | tadyathā- "agnimagna āvaha"-iti | atra he agne ! bhagavan ! agnim āvaha iti vyapadeśe satyananyatvam, na hi pārthivādanyaḥ sūktabhāg havirbhāg vā agnirasti, yo'nena prasiddhahotṛtvābhidhānenāhūyeta, ijyeta ca-“svaṃ mahimānamāvaha”- iti | sviṣṭakṛti viśeṣaliṅgāt svayamevātmanātmānaṃ vidhi 0 vaśād āhvānena saṃskṛtya dvaidha traidhamanekadhā vā yajati, anyadvābhinivarttayati | tadvadihāpi karmātmanaḥ paro yo'sya taikṣaṇakriyālakṣaṇaguṇayogyātmā yadadhiṣṭhitaḥ, karmātmā sarvarūpāṇi pākena vikaroti | kena vikaroti ? tamadhikṛtyocyate- "tvaṣṭā rūpāṇi vikaroti" iti | tadayamucyate-manuṣyahotrā yaja tvamiti | evaṃ tāvad vyapadeśaḥ śakyapratisamādhānaḥ | yat punaruktaṃ devaśilpīti ? tattadguṇasāmānyādevāsāvapi kauśalātiśayamapekṣyocyata ityadoṣaḥ |
8 |
14 |
yathām̐ cāgnireva nānyaḥ, tathā "tasya" "eṣā" viśiṣṭataraliṅgā "aparā" ṛk "bhavati"-||
197.15
"araṇī iti vā"| avaśyamayamāvā jāto yato yadā tadā dhakṣyatīti ataḥ araṇī api bibhyatuḥ | evaṃ bibhyatyau kiṃ kurutaḥ ? nānyā gatirastīti "pratīcī" nāma tameva pratyañcite abhimukhe "siṃhaṃ" "sahanam ' abhibhavanam "pratijoṣayete' "pratyāsevete" upakārakatvena, katha nāmāyamāvāṃ na bhasmasāt kuryyāditi || evamayamevāgniriha tvaṣṭeti |
8 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit