Yāska's Nirukta 197.3
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 197.3
- Language
- Sanskrit
197.3
"mādhyamikastvaṣṭā" iti vicāraḥ| tatra tāvat "mādhyamikaḥ tvaṣṭā-iti" "āhuḥ" ācāryāḥ, kecinnairuktā evaṃ manyante| mādhyamikaḥ-iti saṃjñāprasiddhiḥ | ko hetuḥ? "madhyame ca sthāne samāmnātaḥ"-iti| kiṃca, etasminneva mantre vyapadeśāt | katham ? ya ime dyāvāpṛthivyau bhūtāni ca sarvāṇyakarot taṃ devaṃ tvaṣṭāraṃ yajeti | tvaṣṭuranyo yaṣṭā | sa eva punaḥ sambodhyate he hotariti manuṣyahotrā, na cānyaḥ pārthivādagnerhotā'sti, tasmād yo yaṣṭā sa pārthivaḥ, ya ijyate sa madhyamastvaṣṭeti | sarvaśilpimetāmācāryo devavarddhakirdākṣāyaṇīputro dvādaśānāmādityānāmanyatama ityaitihāsikāḥ ||
ko'tra niścayaḥ ? ayameva "agniriti śākapūṇiḥ" || kathaṃ yattāvanmadhyame ca sthāne samāmnāta iti ? akāraṇametat-ayamapyagnirmadhyame sthāne samāmnāta iti | yat punaretad vyapadeśād iti ? tadapi samānamindreṇāpi tvaṣṭṛvyapadeśa iti-tvaṣṭā dadhadindrāya śuṣmamiti | api ca vyapadeśādanyatvamityaśakyamavyavasātum, ananyatve'pi hi vyapadeśo bhavati | tadyathā- "agnimagna āvaha"-iti | atra he agne ! bhagavan ! agnim āvaha iti vyapadeśe satyananyatvam, na hi pārthivādanyaḥ sūktabhāg havirbhāg vā agnirasti, yo'nena prasiddhahotṛtvābhidhānenāhūyeta, ijyeta ca-“svaṃ mahimānamāvaha”- iti | sviṣṭakṛti viśeṣaliṅgāt svayamevātmanātmānaṃ vidhi 0 vaśād āhvānena saṃskṛtya dvaidha traidhamanekadhā vā yajati, anyadvābhinivarttayati | tadvadihāpi karmātmanaḥ paro yo'sya taikṣaṇakriyālakṣaṇaguṇayogyātmā yadadhiṣṭhitaḥ, karmātmā sarvarūpāṇi pākena vikaroti | kena vikaroti ? tamadhikṛtyocyate- "tvaṣṭā rūpāṇi vikaroti" iti | tadayamucyate-manuṣyahotrā yaja tvamiti | evaṃ tāvad vyapadeśaḥ śakyapratisamādhānaḥ | yat punaruktaṃ devaśilpīti ? tattadguṇasāmānyādevāsāvapi kauśalātiśayamapekṣyocyata ityadoṣaḥ |
8 |
14 |
yathām̐ cāgnireva nānyaḥ, tathā "tasya" "eṣā" viśiṣṭataraliṅgā "aparā" ṛk "bhavati"-||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit