Yāska's Nirukta 2.8

2.8

“tadyānyetāni catvāri padajātāni nāmākhyāte copasarganipātāśca tānīmāni bhavanti” | ihaitāvadevoktam-‘samāmnāyo nighaṇṭavaḥ' iti, samāmnāyaśabdaparyāyaprasaktasya ca nighaṇṭuśabdasya vyutpattiruktā, na tu nighaṇṭuśabdasyārthatattvamavadhāritaṃ, tadavadhāryyata iti paryupayuktastacchabdaḥ || kiṃ punastaditi ? yānyetāni catvāri padajātāni, yā etāścatasraḥ padajātayaḥ || ka ? | loke vede ca || katamāni tāni ? | nāmākhyāte copasarganipātāśca || kiṃ teṣāmiti ? | imāni catvāryyapi padajātāni santyetasmiñchāstre || kimiti nighaṇṭumantrāni bhavanti ? || nityamevānuvidhīyamānāni bhavantītyāha | na kadācidapi na bhavanti, nityaṃ bhavantyevetyabhiprāyaḥ || catvārīti caturgrahaṇamavadhāraṇārtham | naikaṃ padajātaṃ, yathārthaḥ padamaindrāṇāmiti | nāpi dve, yathā subantaṃ tiṅantaṃ ca | nāpi trīṇi, nipātopasargāvekataḥ kṛtvā | nāpi pañca, ṣaḍ vā, yathā gatikarmapravacanīyebhedeneti|| padajātānīti padagaṇā ityarthaḥ | jātaśabdo hi gaṇe prasiddhaḥ | tayathā-gojātamaśvajātamiti | tadvadihāpi || tatra, nāmapadagaṇaḥ, - strīpuṃnapuṃsakaliṅgapravibhāgena | tathā''khyātapadagaṇaḥ,--kartṛvacanabhāvavacanakarmavacanapravibhāgena | tathopasargagaṇaḥ, -āḍādiḥ | tathā nipātagaṇaḥ,--ivādiḥ | evamabhipretyoktaṃ catvāri padajātānīti || atra nāmākhyātayoḥ pūrvamabhidhānaṃ prādhānyāt, aprādhānyādupasarganipātānāṃ paścāt | ubhe api nāmākhyāte nipātopasarganirapekṣe api satī sva-
martha brūtaḥ | na tūpasarganipātānāṃ nāmākhyātanirapekṣānamartho'sti | vakṣyati hi,—“nanirbaddhā upasargā arthānnirāhuriti śākaṭāyanaḥ”—iti || vācyena caite arthenārthavantī | dyotyenopasarganipātā iti vāprādhānyam | nāmākhyātayostu karmopasaṃyogadyotakā bhavantīti | tasmādupapannaṃ bhavati prādhānyānnāmākhyātayoḥ pūrvamabhidhānam, aprādhānyācca paścādupasarganipātānāmiti || nāmākhyāte itīteretarākāṅkṣitatvamubhayornāmākhyātayoḥ samāsenābhidhānam || kathamitaretarākāṅkṣitvamiti ? | yajñadatta iti hi nāmaśabdastāvadeva sākāṅkṣo bhavati, yāvat pacati paṭhati ityākhyātaśabdena nirākāṅkṣīkriyata iti, tathā pacatītyākhyātaśabdastāvadeva sākāṅkṣo bhavati yāvanna yajñadattaśabdeḥ, pacati yajñadatta odanamiti | itaretarākāṅkṣitvamubhayornāmākhyātayoḥ, samānakāryyatvaṃ caitayorlakṣyate vācyenāthenārthavattvamityataḥ samasyete nāmākhyātaṃ iti | nāmnaḥ pūrvanipāto'lpāctaratvāt | nāmapadavācyāśrayakriyopalakṣyatvāccākhyātasya paścānnipātaḥ || upasarganipātā iti | ubhayeṣāmupasarganipātānāṃ nāmākhyātayorarthaviśeṣadyotakatvānsamānakāryyatvamityataḥ samasyante | ākhyātasahayogitvādupasargāṇāmākhyātānantaraṃ pāṭhaḥ, pariśeṣāṇāṃ nipātānāṃ paścāt || aparimitāśca nipātā iti |