Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 2.9.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 2.9.1

Language
Sanskrit

2.9.1

“tatraitannāmākhyātayorlakṣaṇaṃ pradiśanti” tatra tasmin , lokavedaprasiddhe padacatuṣṭaye nighaṇṭuśabdasamānasañjñopalakṣyite, ye nāvannāmākhyāte tayostāvadetallakṣaṇaṃ pradiśanti | katamat?| yadaṃtadvakṣyamāṇamityabhiprāyaḥ | pradiśanti pravibhajyedaṃ nāmnāṃ lakṣaṇam , idamākhyātasyetyevaṃ diśanti upadiśanti ācāryā iti vākyaśeṣaḥ || āha,—lakṣaṇopadeśaḥ kasmāt ? | anukramaṇenaiva siddhatvāt | anukramaṇenaiva hi vakṣyati “imāni pṛthivīnāmadheyānyekaviṃśatiḥ ( 2, kha. 7, 3 )” “hiraṇyanāmānyuttarāṇi pañcadaśa (2,kha.10,1)” “kāntikarmāṇa uttare dhātavo'ṣṭādaśa (3,kha.9,3)”, “gatikarmāṇa uttare dhātavo dvātriṃśaṃ śatam ( 3, kha.9,19 )”-iti | tata eva vijñāsyāma imāni nāmānīmānyākhyātānīti | tasmādayamanarthako lakṣaṇopadeśaḥ ?'|| nānarthakaḥ || kasmāt ? | vyām̐pi hi lakṣaṇaṃ samāmnātānyasamāmnātāni ca vyāpya varttate || yatpunaretaduktamanukramaṇādeva vijñāsyāma iti | atra brūmaḥ-nirdeśo'sau na hi lakṣaṇam, nirdeśaśca paricchinnaviṣayaḥ || sa tarhi kimartha iti ? | śāstre rūpasvabhāvopapradarśanārthaḥ || tasmādasamāmnātārtho'yamādito lakṣaṇopadeśo yukta ityupapannam || āha-tātparyyeṇaivavedamantareṇa samāmnātavadasamāmnātāni kasmānnopadiśyante, api ca tathā sūpadiṣṭāni bhavantīti 1|| ucyate-tathāhyupadeśagauravaṃ bhavati, grahaṇaśaktihānaṃ cāpi || tathā coktam"ṛṣayo'pyupadeśasya nāntaṃ yānti pṛthaktvaśaḥ | lakṣaṇena tu siddhānāmantaṃ yānti vipaścitaḥ ||"-iti | tasmādupadeśagauravabhayād grahaṇaśaktihānadoṣācca samānenalakṣaṇopadeśaḥ kriyate iti || āha-kiṃ punastallakṣaṇamiti?|