Yāska's Nirukta 203.2
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 203.2
- Language
- Sanskrit
203.2
sati ca krame na mukhyātikramo nyāyya ityato bravīti-"teṣāmaśvaḥ prathamāgāmī bhavati"-iti | sa punaḥ kimartha prathamāgāmī ? puruṣānantaraṃ janma iti hi vijñāyate,"tasyā āhutyāḥ puruṣo'jāyata, dvitīyāmajuhot tato'śvo'jāyata, viśiṣṭe cāśvamedhalakṣaṇe karmaṇi viśiṣṭo'syāṅgabhāvaḥ" iti |
9 |
‘śakuniḥ (2)” | kasmāt ? sa hi “śaknotyunnetumātmānam” | ūrddhaṃ netum,
laghutvāt | śakeḥ pūrvapadam, nayaterutpūrvasyottarapadam | “naditumiti vā”| athavānadatestakatervā śabdārthagatyarthayoḥ pūrvottarapadaṃ vikalpena | atha “vā” “sarvataḥ śaṅkaraḥ” ayamasmākam “astviti” sarveṇa nityamāśāsitavyo bhavati | evaṃ sati 'śam'iti sukhanāma pūrvapadam, karoteruttarapadam “śaknoteḥ” eva vaikalpāt | kimaso śaknoti yadasya yogyaṃ śekitum |
9 |
“tasya” “eṣā” prādhānyastutiḥ “bhavati”-||
“gṛtsamadamarthamabhyutthitam” iti | stutilābhakāraṇam, sa kila kiñcidarthaṃ sisādhayiṣurabhyuttasthau, tamabhyutthitaṃ “kapiñjalaḥ” śakunaḥ “abhivavāśe” tatsiddhimāvedayan | yathā caitadevam |
9 |
4 |
“tadabhivādinī eṣā ṛg bhavati”-||
"maṇḍūkāḥ (3)"-ityetat padaṃ vaktavyam | ya ete "maṇḍūkāḥ" ete "majjūkāḥ" | kasmāt ? "majjanāt" nityamagnā hota udake || "madateḥ vā" syāt "modatikarmaṇaḥ" nityapramuditā hi te || "mandateḥ vā" syāt "tṛptikarmaṇaḥ" nityatṛptā hi te, pracurodakatvāt || "maṇḍayateḥ"- "iti vaiyākaraṇāḥ" te hi bhaktibhirnānācitrābhiḥ vidhātrā maṇḍitā bhavanti | "maṇḍa eṣām okaḥ"- "iti" "vā" 'maṇḍe' udake "eṣām" "okaḥ" nivāsaḥ-"iti vā" maṇḍūkāḥ |
9 |
5 |
teṣāmeṣā bhavati-|| "teṣām eṣāṃ bhavati"-||
“vasiṣṭho varṣakāmaḥ” iti | stutilābhanimittaṃ sa kila varṣantaṃ “parjanyam” “tuṣṭāva” | “taṃ maṇḍūkāḥ” “anvamodanta”-stuhi stuhi iti | “saḥ” tān “maṇḍūkān” “anumodamānān” vāśyamānān “dṛṣṭvā” labdhaṃ varṣanimittamiti parituṣṭaḥ, tāneva “tuṣṭāva” |
9 |
6 |
yathā caitadevam, “tadabhivādinī eṣā ṛg bhavati”-||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit