Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 234.1.3

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 234.1.3

Language
Sanskrit

234.1.3

“nīcīna̍bāram0 ( ṛ0 saṃ0 4, 4, 3, 3)”-iti | atrairāṣam | nyak añcate dvāraṃ yasya sa bhavati nīcīnadvāraḥ, adhodvāraḥ, taṃ “nīcīnadvāram” adhobilaṃ kṛtvā “kabandhaṃ” “meghaṃ” “varuṇaḥ” madhyamaḥ | ata eva meghasambandhāt “kavanam udakam” “prasasarja” “prasṛjati” mahattvena, na hyamahānetacchaknuyāt kartum | “rodasī antarikṣam” “dyāvāpṛthivyau ca antarikṣaṃ ca” | “mahattvena” sarvamāpūrayiṣyanniva | tataḥ tena atiprabhūtodakena visṛṣṭena “viśvasya bhuvanasya” bhūtajātasyodakasya vā “rājā” īśvaraḥ “yavaṃ na” yavamiva, kaścit satkarṣā svalpaṃ “vṛṣṭayā” “vyunatti” vividhamunatti kledayati “bhūma” “bhūmim” kṛtsnām yaḥ-so'smākamidaṃ nāma karotu || atha caivamanyathā yojyam-prasṛjati dyāvāpṛthivyau ca antarikṣaṃ ca prakarṣeṇa sṛjati utpādayati mahattvena | yasmāccotpādayati, tasmāt sa eva bhuvanasya rājā viśvasya bhuvanasya bhūtajātasya, tena hetunā tadanugrahāya nīcīnadvāram adhobilaṃ meghaṃ kṛtvā yavamiva vṛṣṭivrvyunatti bhūmimiti samānaṃ pūrveṇa || kabandha iti megha ucyate | kasmāt ? “kavanam=udakam” kavatergatyarthasya “tadasmin dhīyate” iti kabandho meghaḥ | “udakamapi kabandhamucyate” | tat kasmāt ? atrottaraṃ 1padaṃ prathamaṃ nirāha,-“bandhiḥ” dhātuḥ “anibhṛtatve” nibhṛtastāvaccapalaḥ, tadviparītārthavācī bandhiḥ, kaṃ ca taccapalaṃ ceti kabandham, sukhaṃ cānavasthāthi tyarthaḥ | 10 | 4 |

Linked texts (1)