Yāska's Nirukta 238.4
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 238.4
- Language
- Sanskrit
238.4
tat kiṃ paunaruktyena tatyājyaṃ padam, tatsaṃyogādvā tadasādhu mantravākyam ! naityucyate-“yathā kathā ca viśeṣo'jāmi bhavatītyaparam” yathā kathañcit yaḥ kaścit svalpo'pi hi tatra viśeṣo vaktavyaḥ, dṛṣṭānuvidhānācchandasaḥ, arthānuvidhāne hyetattaivam | yena kenacit svalpenāpi viśeṣeṇa tadajāmi bhavatītyaparam || apare punaḥ kṛtavākyārthaparisamāptyatiriktaṃ padaṃ punarabhyasyamānaṃ nipātavat pādapūraṇatvenārthavaditi pratisamādadhate | tadetadavagataṃ bhavati, idameva tvabhīṣṭamācāryasya“yathā kathā ca viśeṣaḥ” iti | tadarthamudāharati-“ma̱ṇḍūkā̍ ivoda̱kān ma̱ṇḍūkā̍ uda̱kādi̍va ( ṛ0 saṃ0 8, 8, 24, 5 ) iti yathā-”iti | evamādiṣu yathā samānaśabdeṣu asamānaśabdeṣu ca punarukteṣu yaḥ kaścid viśeṣo vaktavyaḥ || sa katham ? iti mantrameva taṃ vyācakṣmahe | yatraiṣa pādaḥ-“yoga̱kṣema̍ṃ va ādā̱ya ( ṛ0 saṃ0 8, 8 24, 5, )” -iti | ṛṣabhasyārṣam | kāmato devatāḥ-kalpyāḥ | vidviṣa ucyante“yoga̱kṣema̍ṃ va ādā̱yāhaṃ bhū̍yāsamutta̱ma ā vo̍ mū̱rddhāna̍makramīm | adha̱spadātma̱ udva̍data ma̱ṇḍūkā̍ ivoda̱kān ma̱ṇḍūkā̍ uda̱kādi̍va ||”-iti | yogo nāma lipsitārthasya prāptiḥ, kṣemo nāma tatparipālanam | he vidviṣaḥ ! etat ubhayaṃ bhavaddhanya ādāya madadhīnasarvayogakṣemān yuṣmān kṛtvā sarvārtheṣvapi 'ahaṃ bhūyāsam' 'uttamaḥ' utkṛṣṭaḥ yuṣmākam | 'ā vo mūrddhānamakramīm' | upari yuṣmānadhitiṣṭheyam | te yūyamakrāntamūrddhāno mayā | 'me' mama 'adhaspadāt' pādayoradho varttamānāḥ manmukhaprekṣāḥ asvādhīnasarvārthavṛttayo bhūtvā nityam 'āvadata' | katham ? "maṇḍūkā iva̱odakāt" yathā maṇḍūkāḥ udakāt ṛte nityamasvādhīnavāgvṛttayo nirvvacanāḥ sampadyante, evaṃ madṛte yūyaṃ mo bhūta | evamatraikatra viddiṣāṃ nirvāktve maṇḍūkā upamānam, pānyatra udakābhāve maṇḍūkā yathā sarvātmanaiva na bhavanti, evaṃ madabhāve yūyamityudakamupamānam ||
eṣa viśeṣaḥ pūrvayorapi mantrayorbhavati, -kaścit madhumān na tu madhu avirataṃ muhurmuhuścotatīti, yathā "hiraṇyarūpaḥ sa hiraṇyasandṛk" iti, atra bhavati kaściddhira ṇyarūpaḥ na tu hiraṇyamiva dṛśyamānaḥ priya iti viśeṣaḥ |
10 |
16 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit