Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 246.3

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 246.3

Language
Sanskrit

246.3

yamadhikṛtya “viśvakarmā vimanā ādvihāyāḥ" -itīyamṛk ātmagatyā niruktā, “tadabhivādinī” tasyaivārthasya itihāsoktasyābhivādinī ābhimukhyena vādinī “eṣā ṛk bhavati” yathā—“ya imā viśvā bhuvanāni juhvat ( ṛ0 saṃ0 8, 3, 16, 1 )” -iti | anekeṣāṃ samānaprayogadarśanādhikāravatāṃ “yaḥ” nāma kaścit kimityevaṃ nyasīdeva karmaṇyaṅgabhāvamupajagāma | katham ? ṛṣitvena, “hotā” dravyaguṇakarmadevatāyāthārthyadraṣṭṛtvena “viśvā bhuvanāni juhvat” sarvabhūtānyamunā sarvamedhasampaddarśanakrameṇa juhvat ahāvayat | tasya kim ? iti | ‘saḥ āśiṣā’ āśīḥ-prārthanā, kāmaḥ, prayogadarśanahetuḥ, sarvamidamahaṃ syāmiti, yena preryamāṇaḥ sarvakarmasu sarvamedhaṃ sarvaprāptaye prāyuṅkta | ‘draviṇamicchamānaḥ’ prayogajanitāpūrvaphalaṃ sarvabhāvamicchan | tat kiṃ nāpa ? na–ityucyate–āpa | katham ? iti | ‘prathamacchat’ prathamo'grajatvāt, prajāpatibhāvena mukhyasya cchādayitā | yataḥ sampade tathā san ‘avarān’ paścādutpannān asmadādīn viśeṣān ‘āviveśa’ vyāptavān vyāpa yasyaivaṃ prayogaphalayorvṛttiḥ “sa naḥ pitā” “janitā” so'smākaṃ pitā pātā janayitā rakṣitā cetyevaṃ vijānīmaḥ, ataḥ tādṛśāmyamaśnuvīmahīti |
10 |
26 |
yathā caitadevaṃ nānyatheti tatheyam “tasya” “uttarā ṛk” “bhūyase” bahutarāya “nirvacanāya” -||

Linked texts (1)