Yāska's Nirukta 247.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 247.1
- Language
- Sanskrit
247.1
"tyamūṣu vājinam (ṛ0 saṃ0 8, 8, 36, 1 | sā0 saṃ0 cha0 ā0 4, 1, 5, 1)"-iti | ariṣṭanemerārṣam | viṣuvati niṣkevalye śasyate, "sadyaścit"iti ca | yaḥ tārkṣyaḥ vājī vejanavān, bhayadātā vā parebhyaḥ, balavān vā | "tyaṃ" taṃ "devajūtaṃ" devairgatam, paratvena jñātaṃ vā paro'yamasmākamiti | "devaprītam" devairvā samānaprītam | "sahāvānam" saho balam, tena tadvantam, etadeva madhyamaliṅgam | "tarutāram" "tārayitāram" "rathānām" raṃhitānāṃ bhūtānām, gatimatāṃ gamayitāramityarthaḥ, balahetukatvād gamanasya | evamādiguṇayuktam "ariṣṭanemim" kenacidapyapratihatavajrapraharaṇam | nemiriti vajranāma | "pṛtanājam" pṛtanānāṃ jetāram | "āśum" śīghram | "svastaye" ātmanaḥ svastyayanāya | suṣṭhu vayam "iha" etasmin karmaṇi "huvema" āhvayāmahe |
10 |
28 |
"tasya eṣā aparā bhavati" | sā punaḥ kimartham ? balakṛtirupapradarśitā, varṣakarmopapradarśyate'nayā, satyāmapi hi balakṛtau pakṣirāje garutmati sandeho'sāvapi balavāṃśca tārkṣyanāmā ca, varṣakarma tvasamānaṃ tenāsya | ataścoktametadeva vicārāspadamavekṣya "kam anyam madhyamāt evam avakṣyan"-iti ||
"sa̱dyaści̱dyaḥ śarva̍sā pañca̍ kṛ̱ṣṭīḥ (ṛ0 saṃ0 8, 8, 36, 3) "-iti | "sadyo'pi" "yaḥ" tārkṣyaḥ, "balena tanoti apaḥ" varṣabhāvena | sadyaḥ śabdo lakṣaṇārthaḥ,-adya, śvaḥ, paraśvaḥ, parut, parāri ceti | "cit" -iti apyarthe, na kadācidapyanyaḥ,sarvadā tārkṣya eveti | kiṃ prati apaḥ tanoti ? "pañca kṛṣṭīḥ" pañca manuṣyajātāni prati, brāhmaṇapramukhān niṣādapañcamān varṇān prati, tadanugrahapūrvakatvāt sarvalokānugrahasya vṛṣṭigrahaṇena tadvivakṣā| katham ? "sūryaḥ iva jyotiṣā" yathā sūryo jyotiḥprakāśaṃ lokānugrahāya tanoti,tathā tārkṣyaḥ apastanoti|yathā haviṣā vidhemeti namyate,tatra kasmai devāyati sampadānaśruteḥ sampradānāvaidhuryāya, evamihāpyupamānopameyakāraka sambandhāyaidhuryāya jyotiriti namyete | kasmāt punarayamapastatāna ? iti | itaḥ-yasmāt "sahasrasāḥ śatasā asya raṃhiḥ" bahūṃśca bahutarāṃśca prakārān meghavidāraṇāya bhajate asya tārkṣyasya raṃhiḥ gatiḥ | api caivamasauhyāsya gatiḥ, tasmād varaṃ tenaiva "etām" asya "vārayanti" na pratibaddhuṃ śaknuvanti kecana, ativegavattvāt | katham ? "yuvatiṃ na śaryām" atibalavatā dhanuṣmatā muktāṃ "śaramayīm iṣum" anyena vānyena vākāśapradeśena pratimiśrayantīmātmānam | ya evamādiguṇayuktaḥ tārkṣyaḥ, sa idaṃ nāmāsmākaṃ karotviti |
10|
29|
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit