Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 25.1.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 25.1.1

Language
Sanskrit

25.1.1

idaṃ śreṣṭhamiti | āṅgirasasya kutsasyeyamārṣam, uttarā ca | ubhe api triṣṭubhāvete prātaranuvākāśvinayoḥ śasyete | “idam” upolakṣaṇaṃ “jyotiḥ” “śreṣṭham” ādityādīnāṃ “jyotiṣām” iti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī | ādityo hi tāpakaḥ prakāśakaḥ, candramā apyatiśītaḥ prakāśakaśca, idaṃ punarnāryuṣṇaṃ nātiśītaṃ prakāśakaṃ ca | ityevamādityādīnāmidameva śreṣṭham | “agāt” “āgamat” āgacchatītyarthaḥ | “citraṃ” cāyanīyaṃ pūjanīyaṃ vā śreṣṭhatvādeva, “praketaḥ” “praketanaṃ” “prajñātatamam” “ajaniṣṭa” jātamityarthaḥ | jātaṃ sadāgacchati sarvāsu dikṣu | “vibhvā” “vibhūtatamam” idamatimahattvād vibhūtatamaṃ vistīrṇatamam, itarāṇi paricchinnatarāṇi jyotīṃṣi apekṣya | kiṃca, “yathā prasūtā” prakarṣeṇa sūtā prasavamanuprāptā | sūtiśabdaḥ prasavārthaḥ | “rātriḥ” “savituḥ” “ādityasya” “savāya” “pravasavāya” ādityotsṛṣṭe deśe jāyate | “evam” eva “rātrī” rātriḥ uṣaso janmārthaṃ “yoniṃ” “sthānam” avakāśam “uṣase” ātmalābhāya “āraik” “aricat” ārecayati, dadātītyarthaḥ | yathauṣā ādityasya janmano hetu stadanantarajanmatvāt, evaṃ rātriruṣaso janmano hetuḥ, ityevamasyāmṛci rātrerevāparaḥ kāla uṣaḥsañjñita iti gamyate | “sthānaṃ” yoniśabdenocyate | yadi yasmin vidhīyate, tat tena sākaṃ yutaṃ bhavati miśrībhūtamityarthaḥ || iyamapītarā-“strīyoniḥ” etasmādeva | kiṃ kāraṇam ? “abhiyutaḥ” hi “garbhaḥ” “enām” bhavati, āmiśrībhūta ityarthaḥ || pūrvatra ( 2 a0 8 khaṃ0 )-“ayamapītaro yoniḥ, etasmādeva | [ kim ? ] pariyuto bhavati” iti pariyavanakriyāsāmānyena nirukto yoniśabdaḥ, iha ( 2 |

Linked texts (1)