Yāska's Nirukta 252.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 252.1
- Language
- Sanskrit
252.1
“venaḥ ( 24 )”—iti vaktavyam | sa eṣaḥ “venateḥ kāntikarmaṇaḥ” sarvalokakānto hi madhyamaḥ, sarvasyopakāritvāt |
10 |
38 |
“tasya eṣā bhavati”-||
“ayaṃ venaḥ0 ( ṛ0 saṃ0 8, 7, 7, 1 | ya0 vā0 saṃ0 7, 16 )”—iti | bhārgavasyeyaṃ venasyārṣam | śukno'nayā gṛhyate | antarbhāvitaprajñānaḥ tasminmanasi pratyakṣībhūtamabhinayena darśayanniva kasmaicidbravīti-“ayaṃ venaḥ” iti | kiṃ karoti ? codayati-“pṛśnigarbhāḥ” | pṛśniḥ = ādityaḥ, prakṛṣṭo hyanena varṇaḥ āṣṭaḥ prāptaḥ, yāstasya garbhatvamupagatāḥ raśmyantargatāḥ paripakvāḥ āpo māsāṣṭakena sambhṛtāḥ, tāḥ venaścodayati prāvṛṣi varṣabhāvena prerayati | kiṃlakṣaṇaḥ ? “jyotiḥ jarāyuḥ” “jyotiḥ asya” vidyudākhyaṃ karmātmalakṣaṇam, “jarāyusthānīyaṃ” prajāvataḥ | tadadhiṣṭhānuḥ madhyamasya garbhasyeva pariveṣṭanaṃ “bhavati” | kāvasthitaścodayati ? “rajaso vimāne” raja udakam, tadyatra nidhīyate, tatrāvasthitaḥ, antarikṣaloke ityarthaḥ | yo'yamevamādiguṇayukto venaḥ, tam “imaṃ” venam “apāṃ” “ca” “saṅgame” “sūryasya” “ca”
"saṅgame" samāgamanasthāne, yatra sūryyasya raśmibhiḥ āpaḥ saṅgacchante, tatra varttamānam, madhyasthāne | "viprāḥ" medhāvinaḥ stotāraḥ "matibhiḥ" stutibhiḥ prajñāpūrvvikābhiḥ "śiśum" "na" "iva" "rihanti" | yathā hi śiśurnityaṃ stūyate evaṃ stūyate | yadetat "rihanti"-iti, etat "lihanti" liheḥ ( adā0 u0 ) dhātoḥ, varddhayanti, pūjayanti vetyarthavacanam || "jarāyuḥ" kasmāt ? taddhi "jarayā garbhasya" bhavati, 'yathāyathā garbho bhavati - tathātathā tadutpadyate | "jarayā yūyate iti vā" yaccaitat jareti prasiddham, prasūtāyā goḥ striyā vā, paścāt patati sā jaretyucyate, tayā ca yūyate miśryate tajjarāyvi tyucyate |
10 |
39 |
“asu̍nīte̱ mano̍ a̱smāsu̍0 (ṛ0 saṃ0 8, 1, 22, 5)”—iti | śrutabandhorārṣam | he “asunīte” prāṇa ! “manaḥ asmāsu dhāraya” manaḥprabhṛtīnetān prāṇān ātmano'vasthānenāsmaccharīra eva dhāraya, mā tvamutkrāmīḥ, tvadanukrameṇa avasthāsyante iti | “jīvātave” “ciram” asmākaṃ “jīvanāya” mano dhāraya | “supratirā na āyuḥ” | amunā prakāreṇa suṣṭhupratira prakarṣeṇa varddhayāsmākamāyuḥ | kiñca, “rārandhi naḥ” saṃsādhayāsmākam | tathā anugṛhāṇa, yathā “sūryyasya” “sandṛśi” “sandarśanāya” samyag darśanāya alaṃ syāma, divyaṃ naḥ cakṣurutpādaya, yena samyak sūryaṃ paśyema | sarvaṃ caitadannaprācurye sati bhavati, yato brūmaḥ-“ghṛtena tvaṃ tanvaṃ varddhayasva” | ghṛtena udakena, tvamātmānaṃ yathākālaṃ varddhayasva, tvayyudakaṃ dadati sarvamidaṃ bhavati | ahavirbhoktvādasunīteramṛtamityudakanāmetyatropapadyate |
10 |
40 |
"ṛtasya hi śurudhaḥ0 (ṛ0 saṃ0 3, 6, 10, 3)"-iti | vāmadevasyārṣam | sampātasūkte niṣkevalye pṛṣṭhyābhiplavayoha śasyate | "ṛtasya" madhyamasya | kim ? iti- "śurudhaḥ" āpaḥ "santi" vidyante | kiṃlakṣaṇāḥ ? "pūrvīḥ" anekakāla-
sambhṛtāḥ | yataścāsāviddho'gniratastasya "ṛtasya" udakasampradānadvāreṇānākālaṃ nāśayantī, "dhītiḥ" "prajñā" sarvalokasya, "vṛjināni" "varjanīyāni" ayaśāṃsi "hanti" nāśayati | akāle hi kṣutparigṛhītānāmayaśaskereṣu jihmādiṣu pravṛttirbhavavati | dadataścodakaṃ sarvalokavṛjināpaghātāya | tasya "ṛtasya" evamatimahān "ślokaḥ" śabdaḥ stanayitnalakṣaṇo bhavati, yaḥ "badhirasyāpi" baddhaśrotrasya, vidhātrāpi nisargataḥ apihitaśrotrasya, "āyoḥ" "ayanasya" "manuṣyasya" bodhayatyamṛta iti | "karṇau" atidurbhedau "ātatarda" "ātṛṇatti" ābhinatti | "śucamānaḥ" "dīpyamānaḥ" "jyotiṣaḥ" ca "udakasya" ca ślokaḥ | evaṃ satattvo hyasāvṛta iti |
10 |
41 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit