Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 258.1.5

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 258.1.5

Language
Sanskrit

258.1.5

taduktamadhikriyate--"āpyāyanamāpyāyasva ( "saṃ te̱ paryā̍si0 (ṛ0 saṃ0 1, 6, 22, 3 | ya0 vā0 saṃ0 12, 113 | sā0 saṃ0 ā0 2, 2 )"iti | ) bhakṣyaśeṣān"- iti | "vāyuḥ somasya rakṣitā"-iti, vāyavyeṣvasau pātreṣu gṛhīto rakṣyata iti "vāyumasya rakṣitāramāha" mantradṛk "sāhacaryāt rasaharaṇāt vā"vāyusahacarito hyasau, tena nityaṃ sahacaraṇādavinābhāvātkarmaṇaḥ, rasaharaṇāt vā sarvarasāpahāro vāyuḥ samarthaḥ san yanna śoṣayati somam, tena somo rakṣito bhavati | "samānāṃ māsa ākṛtiḥ" samānāṃ saṃvatsarāṇāṃ "māsaḥ" "mātā" nirmātā soma oṣadhiḥ, sarvasya kilauṣadhiḥ| "somasya" candramasaḥ kalaupacayamanu pratyahamekaikaśyena kalā iva candramasaḥ parṇānyupacīyante, sa paurṇamāsyāṃ pañcadaśaparṇaḥ sampadyate, paurṇamāsyāḥ punaḥ parataḥ kalāhānau candramasa iva ekaikaṃ parṇamapacīyate iti oṣadheḥ somasya somasya candramasaḥ sampadyate| tadāyurvedavidaḥ somalakṣaṇaṃ rasāyanatantre smaranti | amunā prakāreṇopacayāpacayābhyāṃ parṇānāṃ māsopalakṣaṇadvāreṇa "samānāṃ" "saṃvatsarāṇām" "ākṛtiḥ" ākatī bhavati "somaḥ rūpaviśeṣaiḥ" | tadevaṃ parṇānāmupacaryāpacayābhyāmanyadanyadrūpaṃ pratipadyate evamadhipakṣe'pi sa eva oṣadhiḥ somaḥ | athādhidaive-"yattvā deva prapibanti"-iti | aparapakṣeṣu pīyate raśmibhiḥ | taduktam"yamakṣitimakṣitayaḥ pibanti" iti | "tata āpyāyase punaḥ" taṃ pūrvapakṣamāpyāyayantīti | tadapyuktam-"yathā devā aṃśumāpyāyayanti" iti | vāyuṃ somasya candramaso rakṣitāramāha, eṣa hyenaṃ sūkṣmayaḥ raśmināḍyā suṣumnākhyayā punaryathākālamāpūrayati|

Linked texts (1)