Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 258.2

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 258.2

Language
Sanskrit

258.2

“somaḥ ( 2 )”-iti vaktavyam | sa punareṣaḥ “oṣadhiḥ” “somaḥ” haimavato maujavato vā | sa kasmāt ? “sunoteḥ” “ṣuñ abhiṣave (svā0 u0 )”-ityasya, abhiṣūyate hyasau yajñe | “yadenamabhiṣuṇvanti”-iti karmakārakaṃ darśayati | sa katham ? madhyamasthāno bhavati hi tamadhikṛtya-“yattai soma divi jyotiḥ ( ya0 vā0 saṃ0 6, 33 )”-iti, “somo vai vājastasya candramāstṛtīyamayaṃ yaḥ pavate sa tṛtīyamiti sa tanūkaraṇe taṃ sarvaṃ svatanūbhūtamāpyāyayati ( śa0 brā0 3, 9, 4, 12 )”-iti | tasmādasyaiva svā tanūryaccandramāḥ, rasātmakatvāt | vāyurvā so'yamevamātmānamāpyāyyābhiṣūyata iti bhavati sa madhyamaḥ |
11 |
“bahulamasya naighaṇṭukaṃ vṛttam” asvāryā stutiḥ parārthā | tadyathā-prāyaḥ pāvamānaṃ maṇḍalam “āścaryamiva prādhānyena” | svapradhānā stutiḥ, kacidāścaryaṃ citrataḥ syāt
"tasya pāvamānīṣu" ṛkṣu "nidarśanāya" ubhayam "udāhariṣyāmaḥ"-parārthatvaṃ stuteḥ svārthatvaṃ ca | parārthaṃ tāvadudāhriyate, tadyathā-||
2 ) itara vā yatrākṛtaprakriyā syāṃdanadhikāro'smin prakrame candramasaḥ | candramaso vādhidaivamāpannasya | oṣadhisomasya vādhiyajñamāpannasya | tadetadubhayathā pradarśayati-||
3 ) | tathā ceyam aparā anyā svārthaprādhānyā stutirapyasti somasyetyupapradarśanārthamāha-||
“candramāḥ (3)”kasmāt ? sa hi “cāyan”paśyan sarvabhūtāni uparyavasthitaḥ “dramati” gacchati, cāyateḥ pūrvapadam, drumateruttarapadam | athavā-“candro mātā” candraścāsau mātā ca nirmātā sarvasyeti candramāḥ, candraḥ pūrvapadam, mātottarapadam | “cāndraṃ mānamasya-iti vā” candramāḥ, candraḥ pūrvapadam, tadevottarapadam, kevalaṃ tu samānādhikaraṇaḥ pūrvaḥ, bahuvrīhiruttaraḥ |
11 |
5 |

Linked texts (1)