Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 265

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 265

Language
Sanskrit

265.2

"ṛbhavaḥ (10)" kasmāt ? "uru bhānti-iti vā" te hi bahu bhānti dīpyante, uruśabdāt pūrvapadam, bhāteruttarapadam | "ṛtena bhānti-iti vā" yajñena satyena vā bhānti, tadevottarapadam, pūrvapade vikalpaḥ | '"ṛtena bhavanti-iti vā" bhavatervottarapadam, te hi ṛtena satyena vā bhavanti, yajñena vā bhavanti, bhūtvo devatvena sarve yujyante |
11 |
15 |
"teṣām eṣā bhavati"-||
"viṣṭvī śamī0 (ṛ0 saṃ0 1, 7, 30, 4 )"-iti | kutsasyeyamārṣam | ārbhave viniyogaḥ || "viṣṭvī" "śamī"-iti dve api karmanāmanī | yato'jāmitāyai bhāṣyakāraḥ pūrvaṃ tāvat nirāha- "kṛtvā" iti | kiṃ kṛtvā ? "śamī" "karmāṇi" katham ? "taraṇitvena" "kṣipratvena " kṣiprakāritvena, sarvayajñasampaddarśanena | " vāghataḥ " "voḍhāraḥ" yajñasyānuṣṭhātāraḥ, medhāvino vā, na hyamedhāvinaḥ saṃvatsareṇa sakalaṃ karma samāpayituṃ śaktāḥ, te tu saṃvatsare'khilaṃ kṛtvā "marttāsaḥ" manuṣyāḥ "santaḥ" "amṛtatvam" amṛtabhāvaṃ devatvam "ānaśuḥ" "ānaśire" prāptavantaḥ | ke punaste ? "saudhanvanāḥ" sudhanvanaḥ putrāḥ, "ṛbhavaḥ" "sūracakṣasaḥ" "sūrakhyānāḥ", sūryavikhyātāḥ, sūryasamānadarśanāḥ, sūryasamānaprekṣāḥ vā | yata īdṛśāste ataḥ "saṃvatsare" saṃvatsarāvayave vasa-
ntādikāle “samapṛcyanta” samayujyanta, “dhītibhiḥ” “karmabhiḥ” ataśca devā abhavanniti |
11 |
16 |
1 ||
“ṛbhuḥ, vibhvā, vājaḥ- iti sudhanvanaḥ āṅgirasasya trayaḥ putrāḥ babhūvuḥ”iti | ārbhavāṇāṃ mantrāṇāṃ svabhāvopapradarśanārthamāha- “teṣāṃ prathamottamābhyām” ṛbhuṇā vājena ca “bahuvannigamāḥ bhavanti” “na madhyamena” vibhvā, sa hi ārbhavāṇāṃ mantrāṇāṃ svabhāvaḥ |
11|
16|

265.3

“tadetat” ucyate-“ṛbhośca bahuvacanena camasasya ca saṃstavena bahūni daśatayīṣu sūktāni bhavanti”| tadyathā“idaṃ tṛtīyaṃ savanaṃ kavīnāmṛtena ye camasamairayanta”—iti |
11|
16|

265.4

“ādityaraśmayo'pyṛbhava ucyante”—iti | abhidheyavyabhicāramupapradarśayati | kva ca punaste ucyante ? yataḥ paṭhati-“agauhyasya yadasastanā”—iti | “uddutsarva̍smā akṛṇītanā tṛṇa ni̱ivatsrupaḥ svapa̱syā̍yā naraḥ | agauhya̍sya̱ yadsa̍sta̱nā gṛhe tada̱dyeda̱mṛbha̍vo̱ nānu̍gacchatha ||” ( ṛ0 saṃ0 2, 3, 6, 1)'-iti | dīrghatamasa ārṣam | jagatī || ‘udvatsu’ ye unnatāḥ pradeśāḥ bhuvaḥ adbhiiranākrāntāḥ, teṣu ‘asmai’ lokāya upakariṣyanto yūyam ṛbhavaḥ ‘akṛṇotana’ pratisaṃvatsaraṃ kurudhve | tṛṇakuśādivarṣeṇādityamaṇḍalādau varttamānāḥ| 'nivatsu' punarnimneṣu bhuvaḥ pradeśeṣu 'apaḥ' udakaṃ kurudhve | 'svapasyayā' lokānugrahapravṛttayā varṣakriyayā he 'naraḥ !'| kiṃca, "agohyasya" yo'yam "agohyaḥ = ādityaḥ, agūhanīyaḥ" na gūhituṃ śakyaḥ kenacidapi. "yasya" "yadasastanā gṛhe" yāvadasya maṇḍale suptā iva nigūḍhā bhavatha | "taddyedamṛbhavo nānugacchatha" | he ṛbhavaḥ ! "yāvat tatra" nigūḍhā "bhavatha" rātrau, na tāvadiha 'bhavatha" tataśca yuṣmaddinābhāve nirāloko'yaṃ lokaḥ sampadyate | etad vo māhābhāgyamahamanukīrttayāmi, te yūyamidaṃ nāmāsmākaṃ kuruteti |
11 |
16 |

265.5

"aṅgirasaḥ (11)" "vyākhyātāḥ" ekavacanena, "aṅgāreṣvaṅgirāḥ" (3|
17|1)iti |
16 |
"teṣām eṣā bhavati"-||

Linked texts (1)