Yāska's Nirukta 28.4
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 28.4
- Language
- Sanskrit
28.4
“tat” tatraivaṃ sati, “yat” abhidhānaṃ “devatāvat” “tat” adhikṛtya “upari-
athaitannadīvat“atha” punaḥ yat “etat” “nadīvat” tad vyākhyāyate-
i̱yaṃ śuṣmai̍ḥ śoṣaṇaiḥ||śuṣmamiti balanāma śoṣayatīti sataḥ|| bisaṃ. bisyaterbhedanakarmaṇo vṛddhikarmaṇo vā || sānu samucchritaṃ bhavati samunnatamiti vā || mahadbhirūrmibhiḥ pārāvataghnīṃ pārāvāraghātinīm | pāraṃ paraṃ bhavati | avāramavaram| avanāya supravṛttābhiḥ śobhanābhiḥ stutibhiḥ sarasvatīṃnadīṃ karmabhiḥ paricarema |
athaikapadaniruktam |-“śuṣmamiti balanāma” taddhi “śoṣayatīti sataḥ” sata iti 'kārakāvadhāraṇam | viparyayeṇāpi hyabhidhānānāmartho bhavatyevaṃ manyamāno bhāṣyakāro balanāmasu paṭhitamapi sadetadabhidhānamevamāha-śuṣmamiti balanāmeti | “bisaṃ, bisyaterbhedanakarmaṇaḥ” taddhi bhidyate || “vṛddhikarmaṇo vā” varddhate hi tat || “sānu” samastaṃ hi tat “ucchritaṃ bhavati || samunnunnamiti vā” athavā ūrddhaṃ nunnaṃ preritaṃ bhavati || “pāraṃ paraṃ bhavati” avarasmāt kulāt || “āvāram” eva “avaram” bhavati parasmāt kulāt || asyāmṛci taviṣebhiḥ, ūrmibhiḥ, pārāvataghnīm--ityetad viśeṣyaṃliṅga nadīmattvaṃ paśyatā bhāṣyakāreṇa “athaitannadīvat”— ityuktyā iyamṛgupāttā | sarasvatīśabdasya nadyabhidhāyakatve iyaṃ punarmaitrāyaṇīpake “utasyārnaḥ sarasvatī”-ityasya ṣaḍṛrcasyottamā | etacca punaḥ ṣaḍarcam, ṣaḍarcānukrameṇa ca “sārasvatī dhenuṣṭarīmālabheta yaḥ kṣetre paśuṣu vā vivadeta”– ityetasya paśoḥ sampadyate | seyamanena prakāreṇa sārasvatasya paśuhaviṣo yājyā bhavati| evaṃ ca sati iyamapi devatāvedityeva samupapadyate, na tvaidevatā ijyate|tadevaṃ kṛtvā bhāṣyakāreṇa yaduktaṃ "tadyaddevatāvadupapariṣṭāt tadvyākhyāsyāmo'thaitannadīvat”-iti, tadvidvadhyate || tatroktaḥ samādhiḥ,-vibhavo hyanupakṣīśaktayo mantraśabdāḥ | pradarśanamātrametat kriyate sarvathaiva mantraśabdānāṃ yo'rtha upapadyate sa yojyo yathāsambhavamiti || devatāpakṣe viniyogānuvidhānābhiprāyeṇa sarasvatī 'mādhyamikā vāk, sā girīṇāṃ meghānāṃ sānūni bhakṣayatyūrmmibhiḥ stanayitnubhiḥ pārāvāre dyāvāpṛthivyau hantīti yojyam | taviṣebhirūrmibhiḥ mahadbhirgityevamādi ca yojyam | “supravṛttābhiḥ stutibhiḥ sarasvatīṃ karmabhiḥ paricarema” gatārtham |
24 |
“nadīnāmānyuttarāṇi saptatriṃśat” | nadīnāṃ nāmāni nadīnāmāni, uttarāṇi iti prakṛtebhya udakanāmabhya uttarāṇi, nadīnāmāni || kiyanti punastāni ? saptatriṃśat sapta ca triṃśacca saptatriṃśat 37|| kāni punastāni ? “avanayaḥ, yavhyaḥ, khāḥ, sīrāḥ”ityevamādīni | avanatena nimnena pradeśena yāntītyavanayaḥ | hvayantyo yāntīti yavhyaḥ | khātavyā bhavantīti khāḥ | sarantīti sīrāḥ | evamādi yojyam |
24 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit