Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 28.6

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 28.6

Language
Sanskrit

28.6

kiñca, "bahulam" "āsāṃ" nadīnām, anyadevateṣu mantreṣu "naighaṇṭukaṃ vṛttam" apradhānam | "āścaryamiva prādhānyena" kvacideva nadīdevato mantraḥ syāt | "tatretihāsamācakṣate" | yasmin sūkte pradhānā nadya eva, tatremaṃ nidānabhūtamitihāsamācakṣata iti ācāryāḥ ||"viśvāmitraḥ" nāma "ṛṣiḥ" | "sudāsaḥ paijavanasya" rājñaḥ "purohito babhūva" || "viśvāmitraḥ sarvamitraḥ" sarvasyaiva hi sa mitraṃ, sarvameva vā tasya mitramiti viśvāmitraḥ || "sarvam"-iti kimuktaṃ bhavati ? ucyate-taddhi "saṃsṛtaṃ"bhavati,-saṅgataṃ bhavatyekasmin || "sudāḥ kalyāṇadānaḥ" tasya hi nityameva praśastaṃ dānaṃ bhavati || "paijavanaḥ pijavanasya putraḥ" || "pijavanaḥ punaḥ sparddhanīyajavaḥ" tasya hi sparddhārho javo vegaḥ | atha "vā" "amiśrībhāvagatirvā" na tasya miśrībhūtapūrvā gatiranyairvegavadbhiḥ, atiśaighyāt | sasya paijavanasya viśvāmitraḥ purohito babhūva | "saḥ" paurohityopārjitaṃ "vittaṃ" dhanaṃ
ramadhvaṃ me vacasa iti | triṣṭubha etāḥ | “uparamadhva me” upetyayamupasargo mantrasya madhyādākṛṣya bhāṣyakāreṇa ramadhvamityanena kriyāpadene yojitaḥ | uparamadhvaṃ me-mama “vacase” “somyāya somasampādine” somā hi anenāsmadvacasā devatānāmannabhūtā bahavaḥ sampāditāḥ, tām̐n yūyamasmai prativiśiṣṭāya vacase satyatārtham, -kathaṃ nāma satyamidaṃ syādityevamarthamuparamadhvam, mandavegā gādhāśca bhavatetyabhiprāyaḥ | he “ṛtāvarīḥ” udakavatyaḥ | kiyantaṃ punaḥ kālamuparamadhvam ?, “muhūrttam” na ca nityameva, mandavegatāṃ gādhodakatāṃ vā prārthaye | kiṃ tarhi ? yāvaduttareyamahaṃ tāvadevetyabhiprāyaḥ | “evaiḥ” ebhirudakairatipravṛddhairuparamadhvam | “avanairvā” kāmairetairasmatprārthanāviśeṣaiḥ-uttarema, gṛhān gacchema, vittaṃ prāpayema, ityevamādibhirnimittaiḥ prārthyamānā asmābhiruparamadhvam | atha vā “ayanaiḥ” citrairgamanairvegavadbhiryairyūyamabhipravṛttāstairuparamadhvaṃ muhūrttam || yadaivamaviśeṣeṇocyamānā na śuśruvuḥ, tadaikāmuddiśya pravṛttevaktum, -“prasindhumacchā” acche abhiḥ sthāne | “ahe”ityetat padamākṛṣya “pra abhi hvayāmi” ityevaṃ yojitaṃ bhāṣyakāreṇa || kiṃ prābhihvayāmi ? “sindhum” ||| kena ?, “bṛhatī manīṣā” “bṛhatyā mahatyā manīpayā manasa īpayā” manaḥpūrvakayā “stutyā” ityarthaḥ | atha “vā” “prajñayā” kamarthamicchan prābhihvayāmi “avasyuḥ” avanamicchana, gamanamityarthaḥ | “kuśikamya sūnuḥ” ahamiti piturapi gauravānmama gauravametāḥ kuryuḥ || iti samastārthaḥ || athaikapadaniruktam |- “ṛtamityudakanāma” | taddhi deśadeśaṃ “pratyṛtaṃ bharvāta” gatamityarthaḥ | “muhūrtto muhurṛtuḥ” evaṃ vigṛhya ṛtuśabdaṃ tāvannirvravīti, “ṛturartteḥ” “gatikarmaṇaḥ” gatyarthe varttamānasya | sa hi gacchatyeva || adhunā muhuḥ śabdaṃ nirbravīti, - “muhurmuhuru iva kālaḥ” alpatvāt | mūḍha iva yaḥ kālaḥ ṛtuḥ, sa muhūrtta ityucyate | kiñca “yāvat” eva “ca abhīkṣṇaṃ” tāvānmuhūrttaḥ, yāvāṃśca muhūrttastāvadevābhīkṣṇamityarthaḥ|| sārūpyaprasaktaṃ nirucyate, -“abhīkṣaṇamabhikṣaṇaṃ bhavati” taddhi kṣaṇamābhimukhyena sthitaṃ bhavati|| “kṣaṇaṃ kṣaṇoteḥ” hiṃsārthasya (tanā0 u0) | sa hi “prakṣaṇutaḥ” prakarṣaṇa hiṃsitaḥ “kālaḥ” alpatvāt | “kālaḥ kālayatergatikarmaṇaḥ” | sa hi sarvāṇyeva bhūtāni kālayati kṣayaṃ nayatītyarthaḥ | “kuśiko rājā”-iti tattvavacanam | “krośateḥ” vā śabdārthasya (bhū0 pa0) | sa hi sādhveva kriyatāmiti nityakālameva krośati | “kaṃśatervā syāt” prakāśayatyarthasya, sa hi prakāśayitā sādhūnāṃ dharmāṇāmātmanaiva prakāśakaḥ | atha “vā” “sādhuvikrośayitārthānāmiti” sādhuṣu brāhmaṇeṣu vikrośayitā arthānāṃ dātetyarthaḥ |
26 |
nadyaḥ pratyūcuḥ || evamuktavantaṃ “nadyaḥ pratyūcuḥ”-

Linked texts (1)