Yāska's Nirukta 283.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 283.1
- Language
- Sanskrit
283.1
“gaura̍mīme̱da0 (ṛ0 saṃ0 2, 3, 29, 3 | atha0 saṃ0 9, 27, 6)”-iti| dīrghatamasa ārṣam | mahāvrate viniyogaḥ || “gauḥ” “mādhyamikā vāk” “vatsam” putram “anvamīmet” anuśabdayati, mahadbhiḥ stanayitnuśabdaiḥ “ādityam” sa hi tasyā rasaharaṇād vatsaḥ | “miṣantam” “animiṣantam” avyavahitadarśanaṃ sarvadā | api ca “mūrddhānam” śiro raśmīn “asya” madhyasthānaprāptaṃ prāpya | “hiṅṅakṛṇot” hiṅkāreṇopaśabdayati | “mātavai” sarvalokajñānāya | udakānāṃ “sṛkvāṇaṃ” “saraṇam” anavasthāāyinamādityam | “gharmaṃ” “haraṇaṃ” rasānām | “abhivāvaśānā” punaḥpunaḥ vāśyamānā, vāśantī pratisaṃvatsarameva “mimāti māyuṃ” śabdaṃ karoti | “payate” “prapyāyate” ca prakarṣaṇa varddhate “payobhiḥ” udakaiḥ || dharmadhukapakṣe–gaureva “gauḥ” “anvamīmet” anuśabdayati, vatsameva “vatsaṃ” “miṣantam” tamevonmukhaṃ paśyantam | api ca prāpya “mūrddhānam” asya upaghrāya hiṅkityevaṃ
śabdaṃ karoti | sa hi goḥ svabhāvaḥ | "mātavai" kathaṃ nāmāyaṃ māṃ jānīyāt mameyamiti | "sakkāṇam" tāmeva pratyabhimukhaṃ "saraṇaṃ" "gharmaṃ" "haraṇaṃ" payasām | "abhirvāvaśānā" punaḥpunarvā [va] śyamānā, pratyahameva śabdaṃ karoti, "prapyāyate" "payobhiḥ" vatsamasmāṃśca yā varddhayati, sā nityamevamastviti |
11 |
42 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit