Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 292

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 292

Language
Sanskrit

292.1

"vasātiṣu sma0"-iti | upajātadevatādarśanacakṣuḥ atīteṣu rātriparyāyeṣu sandhau prāpte sahasaivāśvinau dṛṣṭvā mantradṛk bravīti-“vasātiṣu” .rātriṣu, tāsu hi prāṇino nivasantiṃ | kiṃ tāsu ? iti-“carathaḥ” yuvām | katham ? "asitāviva petvau" kṛṣṇāviva meghau samānarūpau | uṣasi kathamapi mayā lakṣitau yato bravīmi,-“kadedamaśvinā yuvam” | kadedamasmatkarma prati ye devā āgatāḥ, tān prati he yuvāmaśvinau ! "āgacchatam” āgatavantau sthaḥ |
12 |
“prāturyujā0 ( ṛ0 saṃ0 1, 2, 4, 6 )”-iti | medhātitherārṣam | prātaranuvāke viniyogaḥ || he stotaḥ ! yāvetau prātaryujyete haviṣā stutyā ca| tāvetau “aśvinau” vispaṣṭābhiḥ stutibhiḥ asmadarthe “vibodhaya” | vibodhitau ca tvayā “iha” karmaṇi "āgacchatām” asmākam “asya somasya" "pītaye” “pānāya" |
12|
7|
''tayoḥ eṣā aparā bhavati” [ sā punaḥ kimartham ! naivānayoḥ anyasmin kāle ijyāsti, yadyapi kriyate, anirdiṣṭaiva neti sutarāṃ 'nayā sastavaṃ kāla copadarśayati ]-||
"prātaryajadhvam 0 ( ṛ0 saṃ0 8, 4, 18, 2 )” iti | atrerārṣam | prātaranuvāke viniyogaḥ, āśvine ca || he stotāro yūyamucyadhve | tau “aśvinau” “prātaḥ” eva "yajadhvam” | katham ! iti, yato bravīmi, – “prahiṇota” prakarṣeṇa tau prati stutīrhavīṃṣi ca gamayateti | kimityevaṃ bravīmi–prātarya jadhvamiti | itaḥ, -yasmāt “na sāyamasti devayāḥ” anayordevayoḥ na sāyarmāsta "ijyā” | yadyapi kathañcit syāt, "ajuṣṭam” anāsevitaṃ ca tadaśvibhyāṃ karma | “utānyo asmadyajate” | “api” ca anāhate tvayi "anya." api asmattaḥ etāvaśvinau "yajate” “vi ca avaḥ” vyāvayati ca, tarpayati havirbhiḥ | “pūrvaḥpūrvaḥ” “yajamānaḥ” prathamaḥprathamo yajamāno “vanīyān” “vanayitṛtamaḥ” sambhaktatamaḥ, ādṛtatvāt, tasyaiva havirāsevete aśvinau, netarasyeti |
12 |
7 |

292.2

“tayoḥ” aśvinoḥ “samānakālayoḥ” ubhayorapi hi tayorūrddhamarddharātrāt kāla iti samānakālaḥ | “samānakarmaṇoḥ” ubhayorapi tayorekaṃ karma, tiro āhvyāḥ somā āśvinaśca dvikapālaḥ | “saṃstutaprāyayoḥ” prāyeṇa hi tayoḥ bāhulyena saṃstava eva || athoḥ punaḥ “asaṃstavenaiṣo'rddharco bhavati” |
12 |
"tayoḥ kālaḥ sūryodayaparyyantaḥ" prakāśībhāvasyānuviṣṭhambhādityataḥ kālāt prabhṛti sūryodayaparyyantastayoḥ kālaḥ, tataḥ paraṃ yāgakālaḥ | tataḥ kim 1 "tasmin anyāḥ devatāḥ" tasmin stutikāle anyāḥ devatāḥ āśvine śastre yāḥ stutiṃ labhante, tāḥ "opyante" tvāsāmāvāpaḥ tatkālastutipratilambhe iti | tatra tāvaduṣāḥ prathamamopyate taddevatāni sūktāni śasyante |
12 |
5 |

292.3

nanu asyāmṛci ‘vasātiṣu sma carathaḥ' iti vasātayo hi janapadā api prasiddhāḥ tadadhipatī puṇyakṛtau rājānau aśvaistadantāviti śakyate kalpayitum ? tadyathā-vāsātyau taddeśādhipatī kaucidrājānau bahvaśvau puṇyakṛtau yajñakarmaṇi devān prati gatau kenaciducyete-yau yuvāṃ vasātiṣu janapadeṣu nityamasitāviva petvau samānaveṣau carathaḥ, tau yuvāmidaṃ devasthānaṃ prati ye devā varttante, tān prati kadā he aśvinau yuvāmāgacchatamāgatavantāviti | mā bhūdeṣā mantrārthayojanetyata āha,"vāsātyo'nya ucyate, uṣaḥputraḥ tavānya iti” | eko vāsātya ucyate, ekaśca uṣasaḥ putra iti | evametasmin bhinnastutāvaddharca upasaḥ putreṇa sūryeṇa saha samānavyākhyānādasaṃśayaṃ madhyamo vāsātyo rātreḥ putra iti |
12 |
"tayoḥ eṣā aparā bhavati" [ sā punaḥ kimartham ? madhyamottamāvaśvinagavityasyaivārthasya dṛḍhatāyai sphuṭaṃ yadetasyāmetatparasyāmṛci-||
"ihehaṃ jātā0 (ṛ0 sa0 2, 4. 25, 4)"-iti | agastyasyārṣam | prātaranuvākāśvinayoḥ viniyoga. || he aśvinau ! yuvāmucyethe- "iheha jātā" "iha ca" madhyasthāne "iha ca" dyasthāne "jātau" "samavāvaśītāṃ" "saṃstūyethe" | kena ? "arepasā tanvā" "apāpayā tanvā" | yathāsaṅkalpatayā | "nāmabhiḥ svaiḥ" paramanāśritya yāni svastutinibandhanāni taiḥ | kiñca, "jiṣṇurvāmanyaḥ" nityaṃjaitā yuvayoranyaḥ | "sumakhasya sūriḥ" "sumahato balasyerayitā" śatruṣu, sa na nānyo madhyasthānāt iti "madhyamaḥ" madhyasthānaḥ | "divo anyaḥ" "subhagaḥ putraḥ" subhagaḥ sudhanaḥ, ūhe "ūhyate" vāyunā "ādityaḥ" nityam, sa na nānya, svargādityevamatrāpi madhyamottamāviti |
12 |
"tayoḥ eṣā aparā bhavati" [ sā punaḥ kimartham ? saṃstutaprāyāvetau samānakālau samānakarmāṇau ityuktaṃ tatprapradarśanārtham ]-||

292.5

"uṣāḥ (2)" "vaṣṭeḥ kāntikarmaṇaḥ" | "vaśa kāntau (a0 pa0 70 )"ityasya | yadyoktam "ucchatīti satyāḥ" (2 |
18 | 4)-iti, tadvā idaṃ vikalpena dyusthānāyāḥ, yā punaḥ "itarā mādhyamikā" uṣāḥ, na tasyā vikalpaḥ, kiṃ tarhi ! ucchatereva sā vivāsanārthasya, udakāni vivāsayati, vivāsyate vā meghānmadhyameneti |
12 |
"tasyāḥ eṣā bhavati"-||

Linked texts (1)