Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 297.5

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 297.5

Language
Sanskrit

297.5

"tasya kālaḥ prāgutsarpaṇāt" tasmātsāvitrātkālāt parata etaduttamaṃ jyotirbhāgākhyaṃ bhavati |
13 |
“tasya eṣā bhavati”-||
prātarjitaṃ bhagamugraṃ hṛyema vayaṃ putramaditeryo vidhārayitā sarvasyādhraścidyaṃ manyamāna āḍhyālurdairidrasturaścit | turaiti yamanāma taratervā, tvaratervā, tvarayā tūrṇagatiryamo rājā cidyaṃ bhagaṃ bhakṣītyāha || andho bhaga ityāhunutsṛpto na dṛśyate | prāśitramasyākṣiṇī nirjaghāneti ca brāhmaṇam | janaṃ bhago gacchateti vā, vijñāyate janaṃ gacchatyāditya udayena |
“prātarjitaṃ bhagaṃ0 ( ṛ0 saṃ0 5, 4, 8, 2 )”—iti | vasiṣṭhasyārṣam || prātaḥ prātastamāṃsi yo jayati, sa bhavati prātarjit, tam “prātarjitaṃ” “bhagaṃ” sūryam, “ugram” udgūrṇam abhyudyatamudayāya “huvema” āhvayāmahe “vayam” | “putramaditeḥ” “yaḥ” “vidharttā” “vidhārayitā” “sarvasya” jagataḥ svenānugraheṇa | kiñca, “ādhraścidyaṃ manyamānaḥ” “āḍhayāluḥ” āḍhyānāṃ spṛhayitā “daridraḥ” sa yaṃ manyamānaḥ ākāṅkṣannahanyahani pūjayannāste, api nāmodiyāt bhagastato vāntrārthaṃ paryaṭeyamiti | “turaścit” turo'pi “yamaḥ tūrṇagatiḥ” sarvān prāṇina ābhimukhyenopasaṃhārāya tūrṇagatistvaritagatiḥ yaṃ manyamāna āste pretādhipatiḥ, tadudayāddhi kālātikrameṇāsāvupasaṃharati prāṇinaḥ | “rājā cit” rājāpi cārthināṃ kāryācikīrṣayā “yaṃ bhagaṃ bhakṣi” tam udayaṃ bhajati ityevamāha | taṃ vayaṃ bhagamāhvayāmahe || āha—“andhaḥ bhagaḥ ityāhuḥ” tasya ko'rthaḥ ? iti, ucyate—sa hi sūryabhāvam, “anutsṛpto na dṛśyate” nāsmin draṣṭṝṇāṃ dhyānaṃ darśanamastītyandhaḥ | na punarasāveva na paśyati iti,—“prāśitramasyākṣiṇī nirjaghāneti ca”—iti | aitihāsikapakṣābhiprāyo'yamarthavādaḥ prāśitrabhāgasyānanvīkṣaṇastutyartham | “janaṃ bhago gacchatīti” | tadetat prasiddhameva, yadā tadā tadātmanā janamādityo gacchati |
14 |

Linked texts (1)