Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 297

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 297

Language
Sanskrit

297.1

"savitā (7)"-iti vaktavyam | sa punareṣaḥ "vyākhyātaḥ” ( 10 | 31 ) bhidhānataḥ, iha punarādityaḥ |
12 |
12 |
"viśvā̍ rū̱pāṇi̍ pra̱timu̍ñcate ka̱viḥ0 ( ṛ0 saṃ0 4, 4, 24, 2 | ya0 vā0 saṃ 12, 3 )”-iti | śyāvāśvasyārṣam | ābhiplavike prathame'hani viniyogaḥ, śikyapāśapratimoke ca yajamānasyāgrau || "viśvāni" "sarvāṇi" "rūpāṇi" rūpavantyartheṣu "pratimuñcate” ābadhnāti | tamo'paghnan rūpāṇyāviḥ-kurvan | “kaviḥ' "krāntadarśanaḥ” athavā-"kavateḥ” dhātoḥ gatyarthasya kaviḥ, kasub vati gacchatyasau nityam kiñca kavitvādeva “prāsāvīt” “prasuvati” janayati | abhyanujānāti ca “bhadvipade catuṣpade" "dvipādbhyaśca" manuṣyādibhyaḥ "catuṣpādbhyaśca" gavādibhyaḥ
badyatteṣāṃ bhadraṃ kalyāṇaṃ tattatprasuvati | kiñca, “vi nākam akhyat” vikhyāpayati nākaṃ dyāñca vidarśayati, tadā hi tasyāṃ vikīrṇaraśmayo bhavanti | kiñca, “anuprayāṇam uṣasaḥ virājati” uṣasaḥ prayāṇamanu virājati prakāśate | so'smākaṃ nāmedaṃ karotvityāśiṣā stutirnirākāṅkṣā |
12 |
13 |

297.2

"tasya kālo yadā dyaurapahatatamaskākīrṇaraśmirbhavati" yadā yasmin kāle dyaureva apahatatamaskā bhavati, na pṛthivī, pṛthivyāṃ tamo bhavati, divyapahate tamasi vikṣiptā asyāṃ raśmayo bhavanti, sa sāvitraḥ kālaḥ, tasmin kāle ādityaḥ savitocyate |
12 |
12 |
"tasya" savituḥ tatkālopalakṣitasya "eṣā" ṛk prādhānyastutiḥ "bhavati"-||
“vi nākramakhyat”–iti saṃvituḥ kālopalakṣaṇakaṃ mantraliṅgam, tatpaśuguṇasāmānyena samarthayannāha-“adhorāmaḥ sāvitra iti paśusamāmnāye vijñāyate”| “kasmādgu ṇa sā • mānyāt” ? iti-“adhastāttadvelāyāṃ tamo bhavati” upariṣṭācca jyotiḥ | śuklaṃ tadā divi bhavati, kīrṇāvaraśmatvāttasyāḥ, adhastāttu bhūmyāṃ tadā tamo bhavati | etasmāt kāladevatāṃguṇasāmānyāt paśurapi tathārūpa eva bhavati sāvitraḥ ||
āha-“adhorāmaḥ” iti kimuktaṃ bhavati ? ucyate,-“adhastāt kṛṣṇaḥ”–iti yaduktaṃ syāt taduktaṃ bhavatyadhorāma iti ||
āha-“kṛṣṇaḥ kasmāt sāmānyāt” rāma ityucyate ? śṛṇu, -vijñāyate hi “agniṃ citvā” prathamaṃ citvā “na rāmāmupeyāt”-iti | “rāmā”-iti śūdrocyate, sā hi “ramaṇāya” eva “upeyate”-“na dharmāya” ramaṇārthameva sā | “kṛṣṇajātīyā”ityekāryoṃ śabdāvadhunā utsṛjya rāmāṃ striyaṃ pravīṇādiśabdavat paśāvayaṃ rāmaśabdo vṛttaiḥ kṛṣṇasāmānyamātreṇa |
12 |
13 |

297.3

“krukavākuḥ sāvitra iti paśusamāmnāye vijñāyate” saḥ “kasmāt sāmānyāt”1 iti, ucyate, - "kālānuvādaṃ parītya" savituḥ kālamasau vaktīti evaṃ parītya pariśāya samāmnāye tasya sārṣipratvam ||

297.4

"bhagaḥ-(8)" vaktavyaḥ | sa punareṣaḥ “vyākhyātaḥ (3|16)” sīmagena śabdavyutpattiḥ |
13 |

297.5

"tasya kālaḥ prāgutsarpaṇāt" tasmātsāvitrātkālāt parata etaduttamaṃ jyotirbhāgākhyaṃ bhavati |
13 |
“tasya eṣā bhavati”-||
prātarjitaṃ bhagamugraṃ hṛyema vayaṃ putramaditeryo vidhārayitā sarvasyādhraścidyaṃ manyamāna āḍhyālurdairidrasturaścit | turaiti yamanāma taratervā, tvaratervā, tvarayā tūrṇagatiryamo rājā cidyaṃ bhagaṃ bhakṣītyāha || andho bhaga ityāhunutsṛpto na dṛśyate | prāśitramasyākṣiṇī nirjaghāneti ca brāhmaṇam | janaṃ bhago gacchateti vā, vijñāyate janaṃ gacchatyāditya udayena |
“prātarjitaṃ bhagaṃ0 ( ṛ0 saṃ0 5, 4, 8, 2 )”—iti | vasiṣṭhasyārṣam || prātaḥ prātastamāṃsi yo jayati, sa bhavati prātarjit, tam “prātarjitaṃ” “bhagaṃ” sūryam, “ugram” udgūrṇam abhyudyatamudayāya “huvema” āhvayāmahe “vayam” | “putramaditeḥ” “yaḥ” “vidharttā” “vidhārayitā” “sarvasya” jagataḥ svenānugraheṇa | kiñca, “ādhraścidyaṃ manyamānaḥ” “āḍhayāluḥ” āḍhyānāṃ spṛhayitā “daridraḥ” sa yaṃ manyamānaḥ ākāṅkṣannahanyahani pūjayannāste, api nāmodiyāt bhagastato vāntrārthaṃ paryaṭeyamiti | “turaścit” turo'pi “yamaḥ tūrṇagatiḥ” sarvān prāṇina ābhimukhyenopasaṃhārāya tūrṇagatistvaritagatiḥ yaṃ manyamāna āste pretādhipatiḥ, tadudayāddhi kālātikrameṇāsāvupasaṃharati prāṇinaḥ | “rājā cit” rājāpi cārthināṃ kāryācikīrṣayā “yaṃ bhagaṃ bhakṣi” tam udayaṃ bhajati ityevamāha | taṃ vayaṃ bhagamāhvayāmahe || āha—“andhaḥ bhagaḥ ityāhuḥ” tasya ko'rthaḥ ? iti, ucyate—sa hi sūryabhāvam, “anutsṛpto na dṛśyate” nāsmin draṣṭṝṇāṃ dhyānaṃ darśanamastītyandhaḥ | na punarasāveva na paśyati iti,—“prāśitramasyākṣiṇī nirjaghāneti ca”—iti | aitihāsikapakṣābhiprāyo'yamarthavādaḥ prāśitrabhāgasyānanvīkṣaṇastutyartham | “janaṃ bhago gacchatīti” | tadetat prasiddhameva, yadā tadā tadātmanā janamādityo gacchati |
14 |

Linked texts (1)