Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 33.1.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 33.1.1

Language
Sanskrit

33.1.1

na jāmaye iti | "na jāmaye bhaginyai" "tānvaḥ ātmajaḥ" ātmano dhiyo jātaḥ saḥ ātmajaḥ || sa ca kiṃ karoti iti ? "riktham āraik" | rikthaṃ paitṛkaṃ dhanaṃ na "prādāt" na pradadau iti || kiṃ tarhi tasyāḥ karoti ? iti | ucyate- "cakāra garbhaṃ saniturnidhānam” | "sanituḥ hastagrāhasya” bhaginībhartuḥ prasavasamarthāṃ karoti, puṣṇātītyarthaḥ || kiṃca, "yadi mātaraḥ" yat putradvayamiha mātaro janayanti, "vahniṃ" ca boddhā voḍhāraṃ "putram" "avahniṃ ca" aboḍhrīṃ "striyam” tayordvayorapi voḍhṛvoḍhryoḥ putrayoḥ "anyataraḥ" ekataraḥ "karttā" "santānakarttā bhavati" || katamaḥ ? yaḥ "pumān" sa eva ca "dāyādaḥ" dāyārhaḥ; netaraḥ kanyākhyaḥ || kiṃca, tayorubhayorapi "sukṛtoḥ" sukṛtayoḥ sutarāmekenāpi prayatnena kṛtayorutpāditayoḥ "anya ṛndhan" "anyataro'rddhayitvā” sukṛto'pi supuṣṭo'pi san "jāmiḥ” jāmyākhyo bhaginyākhyaḥ "pradīyate parasmai" na kasyāścidvyavasthāyāmasāvātmīyo bhavatītyabhiprāyaḥ || evamasyāmṛci 'na jāmaye tānvo rikthamārek' iti na duhitaro rikthabhāginyo bhavanti, naitāḥ santānakarmaṇi piturupatiṣṭhante, varddhayitvā hyetāḥ parasmai dīyante, tasmādabhāgā etā iti || yat punaretaduktaṃ puṃso'pi dānātisargavikrayā vidyanta iti, tat kadācit kenacinnimittena bhavati, strī tu nisargeṇaiva dīyate vikrīyate visṛjyate vā, sā hi parārthamevotpadyate, tasmādabhogā iti3 | 3 | 6 | prasaktānuprasaktamidamuktam, tadyathā-'janayituḥ prajāḥ' ityevamādi || prakṛtamidānīmucyate,-

Linked texts (1)