Yāska's Nirukta 40
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 40
- Language
- Sanskrit
40.1
yathā tvantikanāmedam, tatheyamṛgudāharaṇam, -“tvayā̍ va̱yaṃ su̱vṛdhā̍ brahmaṇaspate0ana̍masaḥ” -iti ( ṛ0 saṃ0 2, 6, 30, 4 ) | gṛtsamadasyārṣam | jagatī | pravarye viniyuktā || he "brahmaṇaspate !" "tvayā" "vayaṃ" 'suvṛdhāḥ' "suvarddhayitrā" suṣṭhu varddhitāḥ anugṛhītāḥ santataḥ "vasu" "vasūni" yāni yāni 'spārhā' mpārhāṇi "spṛhaṇīyāni" tāni tāni 'manuṣyā' "manuṣyebhyaḥ" tāni abhibhūya "ādadīmahi"| kiṃca, "yāśca no dūre taḷitaḥ" "yā no dūre" adhvanyavasthitāḥ "arātayaḥ" "yāścāntike"| taḍicchabdasyāntikābhidhāyitvam | dūre ca antike ca yā arātayaḥ | arātisenā | "adānakarmāṇaḥ" | rātidīnārthaḥ | asmākamabhimatānarthān dadato ye nivārayanti te 'arātayaḥ' || "adānaprajñāḥ vā" na dātavyamasmābhirebhya ityevaṃ yeṣāṃ prajñā te adānaprajñāḥ | dvividhā hi śatravaḥ, - duḥkhasannāśyāḥ, sukhasannāśyāśca, tatra ye duḥkhasannāśyāḥ te adānaprajñāḥ, ye adānakarmāṇaste sukhasannāśyāḥ, te cobhaye'pi dūre cāntike cāvasthitā bhavanti || "tāḥ" tān dūrāntikāvasthitānubhayānāpi "jambhaya" stambhaya
niśceśṭān kuru tvaṃ brahmaṇaspate! kiṃca, "anaprasaḥ" arūpāṃścaitān kuru | "apra iti rūpanāma" | taddhi "āpnoti" āśrayam |
3 |
11 |
40.2
"vidyut taḷidbhavatīti śākapūṇiḥ” ācāryo manyate | kiṃ kāraṇam ? "sā hyavatāḍayati" aśanirūpeṇa | "dūrāt" eva "ca" "dṛśyate" | tasmānna tasyā antikanāmābhisambandho'sti | "api tvidam" apareṇodāharaṇena “antikanāmaivābhipretaṃ syāt”-“dūre cit santaḷiḍivātirocase” | “dūre'pi sannantika iva”avasthitaḥ “dṛśyase iti" atra dūre'pi sannantika iveti sphuṭataramantikābhidhānatvam, na tathā pūrvasmin mantre- "yā no dūre taḷitaḥ” iti || evamantikanāmatvena vā vidyunnāmatvena vā vadhanāmatvena vā prakaraṇopapade avekṣya yathāsambhavaṃ nirvaktavyam || “yo viśva̍taḥ su̱pratī̍kaḥ saḏṅṅaṅa̍si dū̱re ci̱tsantaḷi̍divāti̍rocase | rātryā̍ścidandho ati̍ deva paśya̱syagne̍ sa̱khye mā ri̍ṣāmā va̱yaṃ tava̍ || ( ṛ0 saṃ0 1, 6, 31, 2 )” | eṣā jagatī | āgneyī | kutsena dṛṣṭā | mahāvrate āgnimārute śastre abhiplavasya ca ṣaṣṭhe'hani āgnimārute eva ca śasyate || 'yaḥ' tvaṃ he 'agne !' 'viśvataḥ' sarvataḥ 'supratīkaḥ' sudarśanaḥ śobhanadarśanaḥ, apica 'sadyaṅ' yato yato dṛśyase tatastataḥ samānadarśanaḥ tulya eva lakṣyase | apica “dūre” api “san” atibhrājiṣṇutvāt ‘taḷidiva’ taḍidiva antika iva avasthitaḥ 'atirocase' atirociṣṇurdṛśyase | apica yadetat 'rātryāścit' rātryā api 'san' tatam ‘andhaḥ’ akṣyānalakṣaṇaṃ tamaḥ, yat na dhyātumapi śakyate, kimuta draṣṭum | etadapi 'ati' atītya he 'deva' sarvabhūtadīpayitaḥ ! 'paśyasi' eva tvam, na te'smākamiva tenāndhenāpi tamasā pratibadhyate darśanam | tasya tavaivaṃguṇayuktasya he 'agne !' 'vayaṃ' 'sakhye' sakhibhāve paricaraṇakarmaṇi ā uttamāducchvāsākṛtādhyavasāyāḥ santaḥ 'mā' kenacid vidhinā śatrugā vā 'riṣāma' māsmān kaॅściddhiṃsīt tvadanudhyānādevetyabhiprāyaḥ |
11 |
40.3
"vajranāmānyuttarāṇyaṣṭādaśa" | yo hi hanyate sa vajreṇaiveti vadhakarmabhyaḥ uttarāṇi vajranāmāni || kiyanti punastāni ? aṣṭādaśa, aṣṭau ca daśa ca 18 || katamāni punastāni ? "vidyut, nemiḥ, hetiḥ"-ityevamādīni || vidyut, dyatervā dyotatervā, punaḥpunaratiśayena vā dyati avakhaṇḍayati, dyotate dīpyate vā sā vidyut | avānāmayati khaṇḍayati prahāreṇeti nemiḥ ! hetirhanteḥ ! ityevamādi |
11 |
40.4
āha-"vajraḥ kasmāt" ? ucyate-"varjayati" viyojayati prāṇaiḥ prāṇinaḥ |
11 |
40.5
"tatra, kutsa ityetat" sandehapadam | "ṛṣiḥ" api kutsa ityucyate | tat punaretat yadā vajranāma, tadā "kṛntateḥ" kṛtyate'neneti "kutsaḥ" || yadā punaretahṛṣyabhidhānaṃ, tadā "karttā stomānām iti" "aupamanyavaḥ" ācāryoṃ manyate | 'atrāpyasya vadhakarmaiva" abhipretaṃ syāt | atrāpi etadṛṣau varttamānamabhidhānamasya ṛṣervadhakarmaiva vadhārthasaṃyuktameva syāt | kiṃ kāraṇam ?, "tatsakha indraḥ śuṣṇaṃ jaghāna • iti" | tena stūyamāno vivṛddhabalaḥ śuṣṇaṃ śoṣayitāraṃ rasānāmasuraṃ meghaṃ vā jaghāna | megho hi śuṣṇaḥ, tadudaye hi dhānyāni udakagrāhanimittena śuṣyanti |
11 |
40.6
"aiśvaryakarmāṇa uttare dhātavaścatvāraḥ" | ṛtāmeva hi vajeṇāyudhenaivaiśvaryaṃ bhavatīti vajranāmabhyaḥ uttare aiśvaryakarmāṇaḥ || kiyantaste ? catvāraḥ 4 | katame punaste 1' "irajyati, patyate, kṣiyati, rājati" iti |
11 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit