Yāska's Nirukta 50.2.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 50.2.1
- Language
- Sanskrit
50.2.1
ekārthamanena samāsato naighaṇṭukaṃ prakaraṇamanusṛtam, "atha" idānīṃ yadvyākhyātavyaṃ, tat samāsataḥ pratijñāyate - "yāni anekārthāni ekaśabdāni" purastāt samāsataḥ sūcitāni, etāvatāmarthānāmidamabhidhānamityevam, "tāni" "ataḥ" param "anukramiṣyāmaḥ" vyākhyāsyetyabhisambandhaḥ | killakṣaṇā punariha vyākhyā ? iti | taducyate-"tattvaṃ paryāyaśabdena vyutpattiśca dvayorapi | nigamo nirṇayaśceti vyākhyeyaṃ naigame pade ||" yānyetāni dayatyṛkpārādīni padāni anekairarthairupadayādānadahanahiṃsādibhirarthavanti, yāni caitānyarthajātānyupadayādānadahanahiṃsādīni, ekaśabdavācyāni, tānyevamitaretaraviśeṣaṇaviśeṣyabhāvalakṣaṇopalakṣitāni ekaprakaraṇatāmupagatāni, evamprakārayā aikapadikaprakaraṇavyākhyayā anukramiṣyāmaḥ varṇayiṣyāma ityarthaḥ, atrārthasyāpratīyamānasya paryāyābhidhānena vibhajya pratipādanaṃ vyākhyā, śabdasyāpi vyutpādanaṃ vyākhyā | evamete dve vyākhye | tayorarthaparijñānamekasyāḥ kāryam, śabdaparijñānamekasyāḥ | tadetadubhayamapyekaikasmin naigame pade yathāsambhavaṃ vyākhyāsyate | 4 | katamaḥ punarasau nigamaḥ ? ityāha, —“ko nu maryāḥ0 ( ṛ0 saṃ0 6. 3, 49, 2 )”—iti | triśokasyeyamārṣam | gāyatrī | mahāvrate mahadukthe tṛcāśītiṣu śasyate || asyāmṛci jahetyasya śabdasya pūrvottarasadāvirodhaprakaraṇaśabdasārūpyārthopapa- ttibhiḥ saṃskārānavagame'pi sati hantereva viśeṣeṇārtho'vatiṣṭhate, na jahāteḥ || katham iti, śṛṇu- 'mā' 'naḥ' 'ekasmin āgasi' 'vadhīḥ' he 'śūra !' 'mā' 'dvayoḥ' āgasoḥ vadhīḥ| 'uta' api ca 'triṣu' api āgassu mā vadhīḥ |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit