Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 50.5

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 50.5

Language
Sanskrit

50.5

"damūnāḥ (5)"-ityetadanavagatam | "damamanāḥ" damūnā syāt, dame hi nityamasya manaḥ, akrūramanā ityarthaḥ | "dānamanā vā" dātavyaṃ mayeti yasya manasi sa vā damūnāḥ | "dāntamanā vā" dameṣu dānteṣu yamaniyamavatsu puruṣeṣu yasya manaḥ, sa vā damūnāḥ | athavā "dama iti" etad "gṛhanāma" etad yasya manasi mamedamiti, sa damūnāḥ "syān" gṛhapatiragniḥ-|
nigamaḥ, "juṣṭo damūnāḥ” - iti | vasuśrutasyātreyasyeyamārṣam | triṣṭup | āgneyī | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate sviṣṭakṛtpuronuvākyā caiyaṃ cāturmāsyeṣu sākamedhe || he bhagavaṃnnagne ! "juṣṭaḥ” āsevitastvamasmābhiḥ stutibhiḥ "damūnāḥ” damamanāḥ, akrūramanāḥ bhūtvā, tataḥ "upayāhi” | athavā gṛhaṃ mamedamiti ceto'vasthāpya, tata upayāhi | athavā dānamanā bhūtvā, dātavyamebhyo mayetyevaṃ ceto'vasthāpya, tata upayāhi | athavā dānteṣveva hi tava mano vayaṃ ca dāntāḥ, “atithiḥ” ca tvamagnihotriṇāṃ dāntamanasāṃ prātaḥ sāyaṃ ca udbodhyamāno bhavasi | svabhāva evaiṣa tavāgnihotriṇāmatithitvenopasthātavyamiti | ato brūmaḥ-vayamapi dāntamanaso'gnihotriṇaśca, asmākamapi ya eṣaḥ "duroṇe” yajñagṛhe yajñastanyate, taṃ tvamupayāhi, tamāgaccha, “vidvān” jānānaḥ svamadhikāraṃ bhaktāṃ cāsmākam | kiṃca, “viśvāḥ” “sarvāḥ” “abhiyujaḥ” abhitaḥ sarvato yujaḥ, abhiyoktryaḥ, śatrusenāḥ tvadāgamanapratibandhena varttamānāḥ, “vihatya” nānāprakāraṃ hatvā, tata upayāhi | kiñca-edamāgacchaṃstvaṃ śṛṇu yatkuruṣva, - "śatrūyatāṃ” ye'smākaṃ śatrutvaṃ kāmayante kartum, tān vihatya, teṣāṃ balāni, tato yāni teṣāṃ "bhojanāni” annāni, dhanāni vā, tāni asmabhyam "ābhara” “āhara” iti samastārthaḥ ||
nigamaprasakto'tithiśabdo duroṇaśabdaśca | āha-atithiḥ kasmāt ? ucyate"gṛhān” “abhi” ābhimukhyenāsau “atito bhavati” gata ityarthaḥ | “atatipatati” iti gatikarmasu paṭhitam || athavaivamanyathā syāt, “abhyeti” abhyāgacchati “tithiṣu” paurṇamāsyādyāsu “parakulāni” yajamānakulānītyatithiḥ | "ayamapītaro'tithiretasmādeva” ||
“duroṇa iti” etat “gṛhanāma” || āha-kiṃ kāraṇam ? ucyate-te hi gṛhāḥ “duravā bhavanti” avatistarpaṇārthaḥ, “dustarpāḥ” ityarthaḥ | uktaṃ ca,-'kuṭumbatantrāṇi hi durbharāṇi'-iti || evametasminmantre, juṣṭaḥ, damūnāḥ, atitheḥ, vidvān, he agne ! yakṣamupayāhi-ityetasminnadhikāre varttamānaḥ 'damūnāḥ' śabdaḥ kamanyamagniviśeṣaṇārthaṃ brūyāt ?, na kañcidapi | pariśeṣāhmūnā ityetadagniviśeṣaṇameveti siddham |

Linked texts (1)