Yāska's Nirukta 65.2.3
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 65.2.3
- Language
- Sanskrit
65.2.3
iti | āgneyī | bharadvājasyārṣam | triṣṭup | prātaranuvākādiṣvanayoḥ śasyate || upajvalitasyāgneḥ ‘adha’ atha, anantarameva tasya ‘jihvā’ jvālā dāruṣu ‘pāpatīti’ punaḥpunaḥ patati, ‘pravṛṣṇaḥ’ pravarṣituḥ indrasya ‘gopuyudhaḥ’ gavāthaṃ vāde devapaṇibhiḥ saha asurairyudhyataḥ || athavā goṣu apsu, medhena saha yudhyata ityarthaḥ | ‘na’--ityupamā, indrasya goṣu yudhyata iva | ‘aśaniḥ’ ‘sṛjānā’ tenaiva sṛjyamānā yathā patati, aśanirvajraḥ, tathā agnerjvālā dāruṣu pāpatīti | kiṃca, ‘śūrasyeva prasitiḥ kṣātiragneḥ’| yathā kasyacit śūrasya vikrāntasya vo apratihatagateḥ prasitiḥ prasahyaṃ saṃgrāmānupraveśamārgaḥ chinnabhinnāvagaṇaiḥ śatrubhiḥ praikīrṇaḥ syāt, evamasya agneḥ kṣātiḥ dahanamārgaḥ, īṣatpluṣṭāddhardagdhabhasmībhūtairvṛkṣairgulmādibhirākīryate | kadā punaretad bhavati ? “durvarttuḥ” ‘durvāraḥ” dāvāgnībhūtaḥ, “bhīmaḥ” sarvaprāṇibhayaṅkaro yadāyamagniḥ “dayate” dahati || kim ? “vanāni” | evamayamāgneye mantre vanaśabdasannidhau śrūyamāṇe dayatiśabdo dahanādanyat kimabhidadhyāt ? tasmāt sāmarthyādihāyaṃ dahanakarmā--ityupapattiḥ | etasmin mantre “hiṃsākarmā” |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit