Yāska's Nirukta 66.3
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 66.3
- Language
- Sanskrit
66.3
“śiśīte ( 34 )”--ityetadanavagatam | ‘niśyati’ - ityavagamaḥ || “vi jyoti̍ṣā bṛha̱tā bhā̍tya̱gnirā̱virviśvāni kṛṇute mahi̱tvā | prāde̍vīrmā̱yāḥ saṃha̍te durrevāḥ śiśī̍te śrṛṅge̱ rakṣa̍se vi̱nikṣe̍ || ( ṛ0 saṃ0 3, 8, 15, 3 )”--iti nigamaḥ | vṛṣo nāma janaputrastasyeyamarṣam, ātreyasya vā kumārasya, ubhayorvā | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate || ‘vi bhāti’ ‘agniḥ’ nānāprakāraṃ bhāti | kena ? ‘bṛhatā jyotiṣā’ sa evaṃ vibhāsamānaḥ kiṃ karoti ? 'āvirviśvāni kṛṇute' āviḥ kṛṇute āviṣkaroti prakāśokaroti viśvāni sarvāṇi bhūtāni | 'mahatvā' mahattvenetyarthaḥ | kiñca, 'prādebīrmāyāḥ sahate' prasahate prakarṣeṇābhibhavati | kim ? adevīrmāyāḥ āsurīrityarthaḥ | 'durevāḥ' duravāḥ, dustarpā vā, na hyagnestṛptirasti | kiñca, "śiśīte śṛṅge" yathā hi vṛṣabhastaṭānighnan śṛṅge tīkṣṇīkaroti, evamagnirapi dārūṇi dahaṃstīkṣṇīkaroti jvālāḥ | kamarthaṃ puraskṛtya ? - "rakṣase vinikṣe" "rakṣaso vinikṣapaṇāya" vihiṃsanāyetyarthaḥ || atra śṛṅgaśabdasannidhānāt śiśīte -ityasya tīkṣṇārthatvam, tīkṣṇīkṛtairharcirbhirvinikṣepaṇamupapadyata iti || nigamaprasaktamucyate, - "rakṣaḥ rakṣitavyam" hi śarīram "asmāt" bhavati, taddhi rakṣo mānuṣān bhakṣayati | "rahasi vā" vivikte pradeśe rakṣaḥ "kṣaṇoti" hinastītyarthaḥ| "rātrau nakṣate" gacchati- "iti vā" rakṣaḥ |
18 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit