Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 69.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 69.1

Language
Sanskrit

69.1

“jāmiḥ (46)”—ityetadanekārtham | bhaginī, bāliśaḥ, punaruktaṃ cetyevamādīni | prakaraṇādevaiteṣāmanyatamamasminnavatiṣṭhate || yathānena tāvadbhaginyucyate, tasyaitadudāharaṇam,— “ā ghā tā0-mat—(ṛ0 saṃ0 7, 6, 7, 5 )” iti | iyaṃ yamī kila yamaṃ prārthayāñcakāra,—“ehi maithunāya saṅgacchāvahai” iti, tāmakāmayamāno'sāvanayarcā pratyuvāca,— “ā ghā tā gacchān |” ghā—ityanarthaka eva, āgacchāma āgamiṣyantītyarthaḥ || āha—kāni ? ucyate-“tā” “tāni” “uttarā” “uttarāṇi” “yugāni āgamiṣyanti” te'pi kālā na tāvat sāmprataṃ varttanta ityabhiprāyaḥ || yeṣu kim ? “yatra” yeṣu “jāmayaḥ” bhaginyaḥ bhrātṝṇām “ajāmi”—yogyāni maithunasambandhāti “karmāṇi” “kariṣyanti” kaliyugānte hi yādṛśaḥ saṅkaro bhavati, na cedaṃ kaliyugaṃ varttata ityabhiprāyaḥ || yato na tāvadadyāpi saṅkīrṇī varṇasaṅkaradharmaḥ, svācārā eva tāvat prajāḥ | ato bravīmi,—“upa barbṛhi” “upadhehi !” kasmai ? “vṛṣabhāya” sarvopari retaḥsektumanyakulajo yogyaḥ tasmai | kimupabarbṛhi ? iti “bāhum” | śayanīye sarvathā prārthyamāno'pyahaṃ tava patiḥ na bhaviṣyāmītiṃ | yato bravīmi,—“anyamicchasva” anyamanveṣayasva | he “subhage !” “patiṃ” .“mat” matta ityarthaḥ || evametasmin mantre, sūkte vā saṃvādādhikārājjāmiśabdena bhaginyucyate ityupapadyate || “jāmiḥ”—ityetadeva svarāntaśabdarūpam “atirekanāma” bhavati, punaruktanāmetyarthaḥ | taduttaratra lakṣaṇato bhaviṣyati, tad yat samānāyāmṛci samānābhivyāhāraṃ bhavati, tat “jāmi bhavati”—iti punaruktābhidhānatvena | jāmiśabdasya paryeṣyo nigamaḥ || “bāliśasya vā” bāliśasyaitadeva nāma | bāliśo mūrkhaḥ, sa hi bāla iva śete, pramāditvādadharmakāryeṣu | etasyāpi paryeṣyo nigamaḥ || “asamānajātīyasya vā” asamānajātīyo hi puruṣasya bhaginyākhyo bhrātā, sā hi strītvādevāttulyajātīyaiva puruṣasya bhavati | jāmirityetasmin śabde ‘miḥ’—ityeṣaḥ “upajanaḥ” yadevoktaṃ bhavati jā-iti, tadeva jāmīti | ubhayathāpi mantreṣu prayogo draṣṭavyaḥ || “anyamicchasva subhage ! patiṃ mat-iti vyākhyātam” | nigadasiddhamevaitadityarthaḥ | arthavaitāni padānyadhastāt tatratatra vyākhyātāni, tad yathā,—“anyo nāneyaḥ”—ityevamādi upekṣitavyam |
4 |
20 |

Linked texts (1)