Yāska's Nirukta 70.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 70.1
- Language
- Sanskrit
70.1
“pitā (47)”—ityetadanavagatam | “pātā vā pālayitā vā”—ityavagamaḥ | “dyaurme pitā–( ṛ0 saṃ0 2, 3, 20, 3)” iti || iyamasyavāmīyaṃ dīrghatamasa ārṣam | tṛtīyasavane vaiśvadeve śasyate || “dyaurme pitā” yeyaṃ dyauḥ, upari sthitā dyulokākhyā, eṣaiva mama pitā | dyaurahamityevaṃ vaivāhike karmaṇi dyulokabhāvena pitrā ātmānamabhisampādyamānaṃ dṛṣṭvaivāha mantradṛk—'dyaume pitā’—iti | “janitā”, “janayitā” utpādapitetyarthaḥ | āha–katham ? ucyate-“nābhiratra” nahanameva nābhiḥ, atra etasmin dyulokakakṣaṇe pitaryudakadānenānugrahītari sati santānotpattyanugrahakrameṇaiva śukrātmanotpattirupapadyate, -ityevamabhisamīkṣyoktam–‘dyaurmai pitā, janitā, nābhiratra'–iti | “bandhuḥ me” aṅgasambandhakāraṇād bandhuḥ me | “mātā pṛthivī mahīyam”–iti | māturmantreṇa pṛthivītvaṃ sampādyamānaṃ dṛṣṭvaivamāha—bandhurme mātā pṛthivī mahīyam–iti | udakaṃ hi dyulokāt patitam, pārthivena dhātunā sampṛktam, oṣadhībhāvamāgamya, śarīrabhāvenāvatiṣṭhate,—ityetadapekṣya sarvabhūtānāṃ dyāvāpṛthivyau mātāpitarau ucyete tatratatra | tayathā,–
ityevamādi | tatkṛtasya hyupakārasyābhāve satītarau mātāpitarāvākiñcitkarāvveva bhavataḥ | tasmādupapadyate dyāvāpṛthivyormātṛpitṛbhāvaḥ | āha-kimete dyāvāpṛthivyau anyat kiñcidanapekṣyaiva sarvabhūtānāṃ mātṛpitṛbhāvaṃ bibhṛtaḥ, uta anyadapi kiñcidapekṣete ? iti | ucyateanayoḥ “camvoḥ” dyāvāpṛthivyoḥ “uttānayoḥ” ūrddhameva hyenayoḥ antarā ca pratidhāraṇīyo'ntaḥ prāṇaḥ tata iti uttāne dyāvāpṛthivyau, prāṇena hīme vāyunā sūtrabhūtena vidhṛte tiṣṭhataḥ, etayoḥ dyāvāpṛthivyoruttānayoḥ ya eṣo'ntarikṣākhyaḥ “antaḥ” madhye “yoniḥ” “atra” etasminnavakāśadānopakārapravṛtte sati “pitā” “parjanyaḥ” dyulokākhyaḥ, dyaureva hi rasān prārjayati, tasmāt saivātra parjanyaśabdena bhāṣyakāreṇoktā | “duhituḥ” “pṛthivyāḥ” upari “garbha” sarvabhūtagarbhotpattihetubhūtodakam “ādhāt” ādadhāti, dadātītyarthaḥ | atra pṛthivyeva duhitṛśabdenoktā, sā hi dyulokāt ‘dūre nihitā’ || athavā sā hi dyulokaṃ dogdhīti durhitā, -sā hi dyulokāt patitamudakamupajīvatyevādūre nihitā, dogdhi vā || evaṃ dyāvāpṛthivībhyāmantarikṣeṇa cāvakāśadānenānugṛhyamāṇānyetānyasmadādīni bhūtānyutpadyanta iti etadanena mantreṇa mantradṛśā khyāpitam | atra mātṛpitṛsambandhāt pitṛśabdaḥ pitaryevetyupapattiḥ | pitā mātā cāyametadāśāsanaṃ manyeta |
4 |
21 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit