Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 72.2

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 72.2

Language
Sanskrit

72.2

“erirai ( 50 )”—ityetadanavagatam | “ā īrire”—ityavagamaḥ | “yama̍rre bhṛga̍vo viśvave̍dasaṃ nābhā̍pṛthi̱vyā bhuva̍nasya ma̱jmanā̍ | a̱gniṃ taṃ gī̱rbhirhi̍nuhi̱ sva ā dame̱ ya eko̱ vasvo̱ varu̍ṇo̱ na rājā̍ti || ( ṛ0 saṃ0.2, 2, 12, 4 )” iti | dīrghatamasa iyamārṣam | jagatī | prātaranuvākāśvinayorāgnimārute ca śasyate || “yama” agnimābhimukhyena īritavantaḥ, preritavantaḥ, sthāpitavanta iti yāvat, ātmābhipretārthasiddhaye “bhṛgavaḥ” | ‘viśvavedasaṃ’ sarvavedasaṃ, sarvasya vettāraṃ, sarvadhanaṃ vā || ka punaḥ erirai? ‘nābhāpṛthivyāḥ’ nābhau avasthitam, uttaravedimadhyagatāyāṃ pṛthivyāṃ vedyā upari | kena punarerirai ? ‘bhuvanasya’ udakasya ‘majmanā’ mananīyena vīryeṇānnena havirlakṣaṇena | kiṃ tasya ? ‘tamagniṃ’ he yajamāna ! tvamapi ‘gīrbhiḥ’ vāgbhiḥ stutilakṣaṇābhiḥ ābhimukhyena sthitvā ‘hinuhi’ preraya | tasmiṃstasmin karmaṇi varttamānamagnihotrādau, yathā bhṛgavaḥ īritavantaḥ, tathā ‘sve dame’ sva eva gṛhe, mā kasyacidārtvijye'vasthita ityabhiprāyaḥ | kilakṣaṇaṃ punaragnimāhinuhi ? ‘ya eko vasvaḥ’ eka eva yo vamuno dhanasya dātā | ‘varuṇo na’ varuṇa iva, yathā varuṇaḥ samudrāntargatānāṃ dhanānām īṣṭe, eva yaḥ sarvasyaiva dhanasya ‘rājati’ īṣṭe ityarthaḥ | rājatiruśvaryakarmasu paṭhitaḥ,-“kṣiyati ( 3 ), rājāti ( 4 )”—iti | “erirai-iti” “īttiḥ” ayaṃ dhāturgatikarmā, “ītte (79), ayati ( 81 )”—iti etikarmasu paṭhitam | sa punarayamāṅopasargeṇa “upasṛṣṭo'bhyastaḥ” ca, punaḥpunarīritavanta ityarthaḥ |
4 |
23 |

Linked texts (1)