Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 72.51

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 72.51

Language
Sanskrit

72.51

api smairna vastramathimiva vastramāthinam || vastraṃ vasteḥ || tāyuriti stenanāma, saṃstyānamasmin pāpakamiti nairuktāḥ | tasyatervā syāt || anukrośanti kṣitayaḥ saṃgrāmeṣu | bhara iti saṃgrāmanāma | bharatervā haratervā | nīcāyamānaṃ nīcairayamānaṃ nīcairnicitaṃ bhavatyuccairuccitaṃ bhavati jastamiva śyenam | śyenaḥ śaṃsanīyaṃ gacchati | 'śravaścācchā paśumacca yūtham |' śravaścāpi paśumacca yūthaṃ praśaṃsāṃ ca yūthaṃ ca dhanaṃ ca yūthaṃ ceti vā | yūthaṃ yauteḥ | samāyutaṃ bhavati |
1 ||
na śaknoti, nīcaireva gacchati, gatvā ca śaśakādīni hinasti samsani | saṃ yathā janairabhikranyate, tathā cainamabhikrandati | āha-kamarthamabhisandhāya ? iti | ucyate-“śravaśca accha” kīrttiṃ cābhisandhāya, kathaṃ nāma śrūyemahi ? praśasyemahi jitamebhirityetamarthamabhisandhāya | “paśumacca yūtham” anekapaśujātisaṃyuktaṃ paśuyūthamabhisandhācaitadasmākaṃ syādityevamabhikrandatītyeṣa samastārthaḥ ||
athaikapadaniruktam-“vastraṃ vasteḥ” ācchādanārthasya ( adā- ā0 ), taddhyācchādayate || “tāyuriti”-etat “stenanāma” “saṃstyānaṃ” saṃhatam “asmin pāpakaṃ” bhavati ‘iti” evaṃ “nairuktāḥ” manyante || “tasyateḥ vā syāt” kṣayārthasya ( di0pa0 ), upakṣīṇe hyasau bhavati, adhārmikatvāt, paralokamapekṣya kalpayati karmāṇi ||
kṣitayo manuṣyāḥ | “bhara iti saṃgrāmanāma” bhriyante tasmin yoddhāraḥ “harateḥ vā” hiyanta hīṃ tāsman jīvitāni, vasūni ca ||
“śyenaḥ śaṃsanīyaṃ gacchati” śīghratvāt ||
“yūthaṃ yauteḥ” taddhi “samāyutaṃ bhavati” ekatra miśrībhūta strīpuruṣabālavṛddhaiḥ paśubhiḥ || evamiha nīcāyamānaṃ śyenamityanena sambandhājjasuriba̍ddha ityupapadyate, na hyabaddhaḥ, śyeno nīcairayate |
4 |
24 |
1 ||

Linked texts (1)