Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 76.8

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 76.8

Language
Sanskrit

76.8

"asyāḥ (61)"-iti, "asya (62)"- "iti ca" padadvayaṃ sāyujīkṛtam, svarakṛtāt viśeṣāt pradhānābhidhāyi vā bhavati guṇābhidhāyi vā | āha-katham ? iti, ucyate-"udāttaṃ prathamādeśe" | prathama iti mukhyanāma, mukhyaśca pradhāna ityucyate, pradhānaṃ kañcidarthamabhidadhat etat padadvayamudāttaṃ bhavati || "anudāttamanvādeśe" | pradhānamarthamanu yo varttate guṇabhāvena tasyaitat padadvayamanvādeśe varttamānamanudāttaṃ bhavati | āha-kasmādetat punarudāttaṃ pradhāne varttamānam, anudāttamapradhāne ? iti | ucyate-loke'pi hi yat "tīvrāthyaitaram" utkṛṣṭārthapradhānataraṃ tat "udāttam"-iti prasiddham, tadyathā,'udāttametat kulam' iti | "alpīyodhryataramanudāttam" alpīyasārthena yadyuktaṃ bhavati tadanudāttamucyate, apradhānamityarthaḥ | udāharaṇairevānayorvibhāgaṃ darśayati"a̱syā ū̱ ṣu ṇa̍ ū̱taye̍ bhuvo'he̍ḷamāno rarivām̐'a̍jāśva śrava̱syatā̍majāśva | oṣu tvā̍ vavṛtīmahi stomai̍rbhi̱rdasma̍ sādhubhiḥ | na̱ hi tvā̍ pūṣannati̱manya̍ āghṛṇe̱ na te̍ sa̱khyama̍pahvave || ( ṛ0 saṃ0 2, 2, 2, 4)"-iti || pārucche pasyārṣam | aticchandāḥ | "ū"-iti, "pu"-iti, "ṇa"-iti padāni | "asyāḥ" "asyai" "sātaye" labdhaye || kathaṃ nāma vayamarthamabhipretaṃ labhemahi ? ityetamarthamuddiśya, he 'pūṣan !' asmākaṃ suṣṭhu "upa" samīpe "bhuvaḥ" "bhava" | tvayi sannikṛṣṭe tvadanugrahādetaṃ labhemahītyabhiprāyaḥ | kathaṃ punarupabhava ? "aheḷamānaḥ" "akrudhyan" sarvo hyanāryyamānaḥ krudhyatītyabhiprāyaḥ | "rarivān" dānavān, ajāśvadānābhiprāyasaṃyuktena cetasā upabhava | "ajāśva" ajanāśca gamanāśca, chāgāśca vā "śravasyatām" asmākaṃ annamicchatāṃ bhava, "ajāśva" chāgāśvetyarthaḥ | kiñca, 'oṣu tvā vavṛtīmahi' | ā, u, su iti padāni | ā vavṛtīmahi tvāṃ suṣṭhu ābhimukhyena ātmano varttayāmahe | kena ? 'stomebhiḥ' stotraiḥ | 'dasma' he dasma ! darśanīya ! athavā dānta ! “sādhubhiḥ” śobhanairityarthaḥ | kiñca, 'na hi tvā' naiva tvāṃ darśanīyam atītyaṃ sādhutarāṃ kāñcidapyanyāmahaṃ devatāṃ manye, he 'āghṛṇe' āgatadīpte ! tvadbhakta evāhamasmītyabhiprāyaḥ | kiñca, 'na te' na cāhaṃ tava 'sakhyaṃ' sakhibhāvaṃ kadācidapi 'apahruve' kṛtaśo hyahamityabhiprāyaḥ | evamatra sātiḥ pradhāneti kṛtvā “asyāḥ”-ityetat padamantodāttam | antodāttamapi ca samudāttamityukta bhāṣyakāreṇa, ekadeśasyodāttatvāt ||
“atha” punaryasmin “anudāttam” etat padaṃ guṇabhūtārthābhidhāyi bhavati | tasyaiṣa nigamaḥ,-
sūryīyā ārṣam | vivāhe viniyuktā | pitrā pūrvametāṃ dattāṃ satī kanyāṃ patnīṃ punaragniradāt, 'āyuṣā saha varcasā' tene saha etasmin vaivāhike karmaṇi agnisannidhisaṃskārāda hi bhāryātvamupajāyate ityetadapekṣya pūrvadānāt punardītṛtvamucyate | tadevamasyā dacāyā etadāśāsmahe,- “yo'syāḥ patiḥ” saḥ “dīrghāyuḥ” astviti | yato viśeṣayan bravīmi, -“jīvatu sa śaradaḥ śatam”-iti | śaraddhi durjīvā, rogabhūyastvāt, ata evamāśāsyate śaracchataṃ jīvanviti || etasmin mantre bharttṛkanyāsaṃyoge sati bhartaiva pradhāneḥ, tasya hyāyurāśāsyate | tasya lakṣaṇārthā patnī | tasmāt dīrghāyuḥ asyā yaḥ patiḥiti, etadanudāttam || nigamaprasaktamucyate,—“śarat” “asyāṃ” hi “śṛtāḥ” pakvāḥ “oṣadhayo bhavanti”-iti, “śīrṇā āpa iti vā” varṣāsu hi pravṛddhāni srotāṃsi śaradi viśīryya chidyante |
4 |
25 |
“asya-iti” etat pada puṃviṣayaṃ ṣaṣṭhyantam “asyāḥ-ityetena” strīviṣayeṇa padenaiva vyākhyātam -||

Linked texts (1)