Yāska's Nirukta 84.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 84.1
- Language
- Sanskrit
84.1
“paviḥ (25 )”—ityanavagatam | “rathanemirbhavati”—ityabhidheyavacanam | “yad vipunāti bhūmim” sā hi vipunāti bhūmimiti paviḥ || “u̱ta sma̍ te̱ paru̍ṣṇyāmūrṇā̍ vasata̱ śundhvava̍: || u̱ta pa̱vyā rathā̍nā̱madri̍ṃ bhindantyoja̍sā || (ṛ0 saṃ0 4, 3, 9, 4)”—iti|| śyāvāśvasyeyārṣam | he marutaḥ ! yeṣāṃ vaḥ tirobhavitumāvirbhavituṃ ca kāle śaktirasti, ‘te’ yūyam ‘uta sma’ api ca kasmiṃścit kāle ‘śundhvavaḥ’ mandrāva iva ‘paruṣṇyāṃ’ nadyāṃ, mādhyamikāyāṃ vāci parvavatyāṃ yūyameva śundhvavaḥ śodhayitāraḥ ‘ūrṇāḥ’ citrām̐ḥ, tirohitāḥ ‘vasata’ vasatha etasminnantarikṣaloke | “uta” api ca, kasmiṃścidabhyudgamanakāle prāpte yuṣmākaṃ “rathānāṃ pavyāḥ” yā rathanemayaḥ, tā eva “adrim” meghaṃ “bhindanti” “ojasā” balena, kimuta yūyamitya-
bhiprāyaḥ || evametasminnarthasayogātpaviśabdena rathacakranebhirabhisambadhyate | brāhmaṇamapi caitasminnevārthe cāturmāsyeṣu māntapana haviradhikṛtya - "devā vai vṛtrasya marma nāvindan-taṃ marutaḥ kṣurapavinā vyayuḥ saṃ vā enaṃ tadatapaṃstasmātsāntapanāḥ" - iti | etasminnapi ca brāhmaṇe cakranemiḥ kṣuradhārākṛtinastīkṣṇapavirityucyate, tasmādupapadyate alpaprayogaviṣayatvāddudāharaṇadvayam |
5 |
5 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit