Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 86.2

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 86.2

Language
Sanskrit

86.2

“raśmayaḥ pavitramucyante”— te hi sparśanenaiva pāvayanti | “vā̱caspata̍ye pavasva vṛṣṇo aṃśubhyāṃ gabha̍stipūtaḥ | de̱vo de̱vebhya̍ḥ pavasva̱ yeṣā̍ṃ bhā̱go'si̍”-iti || eṣā upāṃśugrahagrahagrahaṇe viniyuktā | he soma ! vācaspatirindraḥ, tvāṃ pāsyatītyetamartha puraskṛtya 'vṛṣṇaḥ' varṣituḥ, amau prāstāhutyā vṛṣṭiṃ kartugadityasya cārthe 'pavasva' pūyasva, yāvetāvaṃśū antarhitau mantau sakalayajñaṃ vyāpnuvānau niṣicyamānasyaiva tābhyā 'aṃśubhyāṃ' 'pavasva' api ca tvaṃ prāgapyabhiṣavāt “gabhastipūtaḥ” eva raśmipūtaḥ | kiñca, 'devaḥ' tva dānādiguṇayuktaḥ | devānāmeva dānādiguṇayuktānāṃ pavitramasi pāvayitāsi | kiṃ sarveṣāmeva ? netyucyate,-'yeṣāṃ bhāgo'si' ye tvāmabhiṣavādikriyayā bhajaṃte ṛtvigyajamānāḥ, te hyatra devatvenābhipretāḥ pāvanasambandhāt, na hītareṣāṃ devānāṃ pāpamasti pūrvavatkiñcit || kocitu“pava̍mān mahi̱ārṇo vidhā̍vasi̱ sūro̱ na ci̱tro avya̍yāni pa̱vyayā̍ | gabha̍stipūto nṛ̱bhiradri̍bhiḥ su̱to ma̱he vājā̍ya̱ dhanyā̍ya dhanvasi || ( ṛ0 saṃ0 7, 3, 18, 4 )”-iti ||
etaṃ mantraṃ vyācakṣate | ṛṣigaṇairaṅguṣṭamātrādibhirvyastaiḥ samastaiśca tribhiḥ "pra te aśavaḥ"-ityetasyāṣṭācatvāriṃśadṛcasya sūktasya catvāriṃśalāmṛcāṃ daśadaśarcoṃ dṛṣṭāḥ, tatraiṣā catustriṃśattamī | he 'pavamāna' pūyamāna ! soma ! 'avyāni' 'pavyā' pavimayena, aurṇena pavitreṇa pūyamānaḥ, tvam 'mahi' mahat 'arṇaḥ' udakam, udakatvenābhisampannaḥ, tatsvabhāvamupagataḥ, nirṛjīpaḥ, svaccho bhūtvā tato droṇakalaśaṃ prati 'vidhāvāsi' | kīdṛśaḥ punaḥ pūrvaṃ bhūtvā etāṃ rasāvasthāmāpadyase tvam ? iti, ucyatepūrvaṃ tāvadaraṇye'vasthitaḥ, "gabhastipūtaḥ" raśmipūtaḥ san | tataḥ āhṛtya krītvā somakrayavikrayavidhānena, "nṛbhiḥ" ṛtvigyajamānaiḥ "adribhiḥ" grāvabhiḥ "sutaḥ" abhiṣutaḥ | tato 'mahe' 'vājāya' annāya 'dhanvāya' 'dhanvasi' kṛtsnaṃ jagaddhārayitre'rthāya | katha nāma kṛtsnajagadupakāritvamabhiniṣpadyeta ? vṛṣṭinimittenetyetamarthaṃ puraskṛtya rasabhāvamāpanno droṇakalaśaṃ prati dhanvasi prāpnoṣītyarthaḥ | 'sūryo na citraḥ' sūrya iva pūjanīyaḥ || evamatra "gabhastipūtaḥ" ityetasmāt pāvanaṃsambandhādraśmīnāṃ pavitratvamupapadyate || kaiścit "pavitravantaḥ pari vācamāsate || (ṛ0 saṃ0 7, 2, 29, 3)" ityeṣa nigamo vidhīyate |
5 |
6 |

Linked texts (1)