Yāska's Nirukta 87.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 87.1
- Language
- Sanskrit
87.1
“puru tvā dāśvān voce0 mahasya ( ṛ0 sa0 2, 2, 19, 1 )”-iti | dīrghatamasa ārṣam | uṣṇik | prātaraṇuvākāśvinayoḥ śasyate | “puru tvā dāśvān” agne ! tvāmahaṃ “voce” tvāmāhvayāmītyarthaḥ | kiṃ punaḥ kāraṇa-
manyā devatā utsṛjya tvāmāhvayāmi ? iti, ucyate- itaḥ yasmāt "ariḥ agne ! tava svit ā"- ityetad vivakṣārthaṃ suciramapi vicārya tvāhamarireva stomānāmuccāraṇe | aryaḥ īśvara eva, samartho'hamāhvayāmi tvāṃ stotuṃ bahu ca dātumityabhiprāyaḥ | kiṃ punaḥ kāraṇamanyā devatā utsṛjya tvāmevābhihvayāmi ? iti, ucyate- itaḥ, - yasmāt "todasya iva śaraṇe ā mahasya"tunnasyeva vidīrṇasya kasyacicchubhrasya kūpasyopari | āṅ adhyarthaḥ mahasya mahata ityarthaḥ | śaraṇe bile | "śṝ-hiṃsāyām (kryā0 pa0)," tasya śaraṇaṃ bilam, tadvidāritaṃ bhavati, yathā hi śvabhre bile kasmiṃścid bahvaya āpo gacchanti, na ca tasya śvabhrasya mahato grahaṇaśaktiparihāṇaṃ bhavati, evaṃ tavānekāśrānai kadevatāścāhutīrasmābhiḥ pradattāḥ pratīcchato na sāmarthyaparihāṇamasti, ato devatānāmasmākaṃ tvamevātiviśiṣṭopakāre pravṛttaḥ, ataḥ tvāmevāhvayāmi || evamatra śabdasārūpyādupamārthopapatteśca "tod"śabdaḥ tunnasya bhūpradeśasyābhidhāyaka ityupapadyate | tathā coktam, - "todamadhye nirhṛtyārddhacaturdaśaśaṃkuṃ nikhanyāt"-iti sadaso nirmāṇe || striyā api ca amatpradeśaḥ tod ityucyate | tasmādetadapi tunnamya bhūpradeśasyābhidhāyakamityupapadyate || "ariḥ, amitraḥ, ṛcchateḥ"- iti nigamaprasaktam | ṛcchateḥ hiṃsārthasya (bhū0 pa0) | "īśvaro'pyariḥ etasmādeva" dhātoḥ | "yadanyadevatyā abhāvāhutayo hūyante" yasmādanyadevatyāśca anyadevatāścāparisaṅkhyeyā abhāvāhutayo hūyante, na cāpyestāmāṃ grahaṇaśaktiparihāṇamasti, na ca jñāyate śvabhre bila iva nirṣiktā āpaḥ kvāpi gacchanti, tā āhutaya ityetat sāmānyaṃ dṛṣṭvaivamavocanmantradṛk, - todasyeva śaraṇa ā mahasya-iti, "tudasyeva śaraṇe'dhi mahataḥ"- ityarthaḥ |
5 |
7 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit