Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 98

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 98

Language
Sanskrit

98.2

"niṣṣapī ( 59 )" ityanavagatam | "vinirgatapasāḥ"-iti śabdasamādhiḥ | "strīkāmaḥ' puṃścalo'bhidheyaḥ, sa hi nitya nirgataśepa eva "bhavati" | "sapaiḥ sapateḥ" "spṛśatikarmaṇaḥ" spṛśyatyarthe varttamānasya,-śepaḥ, tena hi strī spṛśyate ||
kutsasyārṣam | aindrī | triṣṭup | he bhagavannindra ! 'yat' yasmāt 'pratyadarśi' prakṣipaiyatīva, 'syā' mā 'nīthā' stutiḥ | “nīthā̱vido̍ jari̱tāra̍ḥ ( ṛ0 saṃ0 3, 1, 11, 5 ) ”— ityetanmannigamāt stutirnītheti pratīyate| 'dasyoḥ' śatroḥ damayitustava 'okona' oka iva, nivāsamiva | 'accha' ābhimukhyena, hṛdayamanupraviśya | 'sadanaṃ' sthānam, yatra tayā nīthayā stutyā sairttavyam,-yastavābhimato guṇaḥ, anena yadi nāma māmeṣa stotā stūyāt, mā ku myāditi, tamarthamanupraviśyaiva bhavato hṛdgatam, tenārthenātmānamabhisambandhayitvā etanmama sadanamityeva 'jānatī' ca tadeva 'gāt' nityakālamevāgacchati| yata evamataḥ stutyudīrayitāro vaya bhavataḥ | 'adha' etasmāt kāraṇāt vayaṃ brūmaḥ, - he 'maghavan !' 'carkṛtāna' punaḥpunaḥ kriyamāṇāt etasmāt karmaṇaḥ, ātmanaḥ | stutyāśrayabhūtān "mā" "na." asmān “parādāḥ” parāṅmukhān dadhīthāḥ, upanāmaya tat karmasādhanāni | katha ca punaḥ karmasādhanāni ? kathaṃ ca punarbhā parādāḥ ? “magheva niṣṣapī" “ma yathā dhanāni" nityavinirgataśeṣo “vināśayati" evam “naḥ” asmān “tvam” "mā" "tathā parādāḥ" avasādayiṣṭhāḥ, dhanabhūtāstava vayamato rakṣasvetyabhiprāyaḥ || eva matra śabdasārūpyādarthopapatteśca dhananāmasambandhāt “niṣṣapī-vinirgatasapāḥ strīkāmaḥ” ityupapadyate || ' 0 |
17 |

98.3

'tūrṇāśama (60 ) " - ityanavagatam | “udakaṃ bhavati" - ityabhidheyavacanam | "tūrṇa" hi kṣipram, ata "aśnute" vyāpnoti, tūrṇāśanāmati nyāyyam | apaṭhita caitadudakanāmasu, tenāpratītārtham || "pratiśrutāya̍ vo dhṛṣa̱ttūrṇīśaṃ na gi̱reradhi̍i | hve su̍śi̱pramūtaye̍ || ( ṛ0 saṃ0 6, 3, 1, 4 )" - iti || medhātitherārṣam | gāyatrī | aindrī | rātriparyāye śasyate | maitrāvaruṇasya prathame śastre viniyuktā || he ṛtvigyajamānāḥ ! yanmayā pratiśrutamātvijyamapagacchatā ahamindraṃ
stutibhirāhvayiṣyāmīti, tasmai 'pratiśrutāya' 'vaḥ' yuṣmākamupakaraṇārthametasmin karmaṇi 'dhṛṣat' dhṛṣṭaṃ pragalbham | 'huve' āhvaye | 'suśipraṃ' suhanuṃ sunasaṃ vendramaham 'ūtaye' tarpaṇāya, tarpayāmaha iti, athavā- bhavatāmātmanaśca rakṣaṇāyeti syāt | kathaṃ punarāhvayāmi 1 "'tṛrṇāśaṃ na gireradhi" | yathā tṛrṇāśam udakam gireḥ adhi meghasyopari varttamānamāhvayanti varṣārthino janāḥ | evamāhvayāmīti || evamatra girisambandhāt "tṛrṇāśam-udakam" ityupapattiḥ |
5 |
16 |

98.61

'kṣumpama (61)"- ityanavagatam | "ahicchatrakaṃ bhavati"-ityabhidheyavacanam | "yat" yasmāttat spṛṣṭamātraṃ "kṣubhyate" calati, tasmāt kṣumpa kṣobhaṇamiti nyāyyam-||

Linked texts (1)