Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 158.3

Niruktavṛtti 158.3

Language
Sanskrit

158.3

"anavabravaḥ (118)”–ityanavagatam | "anavakṣitavacanaḥ"-ityavagamaḥ || "vijeṣukṛdindra̍ ivānavabra̱vo̱'smāka̍ṃ manyo adhi̱pā bha̍ve̱ha | priyaṃ te̱ nāma̍ sahure gṛṇīmasi vi̱dmā tamautsaṃ yata̍ āba̱bhūtha̍ || ( ṛ0 saṃ0 8, 3, 19, 5 )"-iti || manyorārṣam | triṣṭup | māngrave sūkte | śyenādiṣu niṣkevalye śasyate | "vijeṣakṛt" vijayakṛt, "indraḥ iva anavabravaḥ" indra ivānavakṣitavacanaḥ, na hīndrasya kenacidākṣipyate vacaḥ | he 'manyo !' yastvam anavakṣitavacanaḥ indra iva, sa tvam “asmākam” 'adhipāḥ' adhiṣṭhāya pātā 'bhava' | kiñca, he 'sahare' śatrūṇāṃ sahanaśīla ! 'priyaṃ te' yat 'nāma' tena tvāṃ 'gṛṇīmasi' nityameva stuma ityarthaḥ | kiñca 'vidma' jānīmo vayam 'tam' 'utsam' utsyandanam, 'yataḥ' tvam 'ābabhūtha' ābhavasītyarthaḥ || evamatra śabdasārūpyādarthāvirodhācca "anavabravaḥ = anavakṣiptavacanaḥ"-ityupapadyate |
6 |
29 |
"sadānve (119)" ityanavagatam | “sadānonuve” iti śabdasamādhiḥ || “arā̍yi̱ kāṇe̱ vika̍ṭe 0--cātayāmāsa || (ṛ0 saṃ0 8, 8. 13, 1)” iti || śirimbiṭhasya bhāradvājasya ārṣam | anuṣṭup | durbhikṣādhidevatocyate, kālakarṇī vā alakṣmīḥ || he “arāyi” “adāyini !” durbhikṣādhidevate ! athavā-he alakṣma ! durbhikṣeṇa pīḍitānāṃ na dāne matiḥ prabhavati, nāpyalakṣmyābhibhūtānām | “kāṇe” durbhikṣeṇa hyabhibhūtānāṃ mānya cakṣurṣāṃmarvātta, annābhāvāt, alakṣmīpakṣe'pi tadrūpā alakṣmīrīti pratīāyate, loke'pi ca yā virūpā bhavati, alakṣmīrīti-socyate | “vikaṭe” durbhikṣe durbalatvāt vikaṭeva prāṇināṃ gatirbhavati, alakṣmīrāpa tadrūpā | “giriṃ” “gaccha” mā'trāvasthāna kārṣīḥ | “sadānve” “sadānonuve śabdakārike” durbhikṣe hi kṣutpīḍitāḥ prāṇino niḥśvamantaḥ sadaiva śabdaṃ kurvanta, alakṣmīrāpa tadrūpā,piśācādīni nityamavyaktaṃ śabda kurvanti, piśācādyā hi śraiṇu nasunāyantastheti loke vaktāro bhavanti, etat prasiddham | “śirimbiṭhasya” meghamya svabhūtaiḥ “sattvabhiḥ” “udakaiḥ” “sattvam”--iti hyudakanāmasu paṭhitam | tairūdakairvaya tvāṃ cātayāmāsa nāśayāmaḥ || “cātayatirnāśane” prasiddhaḥ | pracātita iti hi loke'pi śrūyate | catati, patati iti gatikarmasu paṭhitam | meghotthaireva hyudakairdurbhikṣa nāśyate || “api vā śirimbiṭho bhāradvājaḥ” “tasya sattvaiḥ nāmabhiḥ” tena yāni dṛṣṭāni nāmāni, sambhavanasamarthāni, stutisayuktāni, tairvayaṃ tvāṃ nāśayāmaḥ || evamatra śabdārthāvirodhāt “sadānve”-ityasya “sadānonuve”-ityeṣa vipariṇāma upapadyata ||
nigamaprasaktānyadhunocyate, “rāti1, rāsati” iti dānakarmasu paṭhitaḥ, tasya pratiṣedhapūrvasya ‘arāti’–iti bhavati || “kaṇatiḥ, śabdārūbhāve bhāṣyate,–aṇukaṇatīti” “mātrāṇūbhāvāt-kaṇaḥ” śyāmākādiḥ, tatsāmānyāt “darśanāṇūbhāvāt-kāṇaḥ” | athavā-“kāṇaḥ=vikrāntadarśanaḥ–ityaupamanyavaḥ” vikrāntaṃ hi tasya darśanaṃ bhavati, ekībhūtatvāt | “kāṇaḥ = avikrāntadarśanaḥ”–iti vā, mandacakṣuṣṭvāt || “vikaṭaḥ = vikrāntagatiḥ” vikṛtagatirityarthaḥ | atha “vā” “kuṭateḥ” dhātoḥ “syāt” asau hi “vikuṭito bhavati” kubjībhūta ityarthaḥ || ‘biṭham’–ityapaṭhitamantarikṣanāmasu. tat punaretat “bīriṭena vyākhyātam” atra hyuktam, (5 |
28 | 1 ) “bīriṭamantarikṣam, bhiyo vā bhāso vā tatiḥ” || tasmin “biṭhe” yaḥ “śīryate” saḥ “śirimbiṭhaḥ ( 120 ) meghaḥ” | “api vā śirimbiṭho bhāradvājaḥ” so'nena sūktena “alakṣmīḥ nirṇāśayāñcakāra”–iti nidānamanvākhyātam | adyāpi yo'lakṣmyābhibhūto bhavati, sa āsyadaghne udake'vatīrya sūktametajjapati, tasyālakṣmīrnirṇaśyati |
6 |
30 |
6 ||

Linked texts (1)