Yāska's Nirukta 2.7
Niruktavṛtti 2.7
- Language
- Sanskrit
2.7
“yadvā samāhṛtā bhavanti” | pūrvavadevopasargavyatyaya upasargādhyāhāro'trāpi | dhātustu haratirgatva | yan yasmādityarthaḥ | yasmādvā ete samāhṛtā bhavanti cchandobhyaḥ, tasmāt samāharaṇakriyāyogāt mamāharttavaḥ ete samāhṛtāḥ santaḥ pūrvavadevopasargavyatyayādikrameṇa nighaṇṭava ityucyante | etasminnapi nigamanasamāhananakriye nighaṇṭuṣu vidyamāne arthavivakṣite kṛtvyā samāharaṇakriyāyogahetuko nāmadheyapratilambha uktaḥ || evameṣa nighaṇṭuśabdo gamekaikaupasargāt, hantiharhatibhyāṃ vā dvyupasargābhyāṃ niruktaḥ ||
āha,--kimayaṃ punaratimahān yatna ekasminnabhidhāne anekadhātvarthanirvacanakṛta iti ? || ucyate--iha tāvat ' sarvāṇyākhyātajāni nāmāni ' iti siddhāntaḥ | satyākhyātajatve'bhidheyasyā yā kriyā lakṣyate, tadabhidhānasamarthe parokṣavṛttau vā tadabhidhāyini rūḍhiśabde dhāturūpaikataḥ | sa ca punaḥ svaravarṇakriyāsāmānyena | tatraivaṃ sati rūḍhiśabde yāvanto dhātavaḥ svaliṅgaṃ rūḍhigataṃ darśayanti, rtāvataḥ saṃgṛhya sa rūḍhiśabdo nirvrācyaḥ || kiṃ kāraṇam ? viśeṣalakṣaṇavyavasthābhāvāt | na hi tatra viśeṣalakṣaṇavyavasthā kācidasti yayaiko'vatiṣṭheta, •' anye vyāvatrteran || api coktaṃ vārttikakāreṇa--
“yāvatāmeva dhātūnāṃ liṅgaṃ rūḍhigataṃ bhavet | arthaścāpyabhidheyasthastāvadbhirguṇavigrahaḥ ||” iti | rūḍhiśabdagatānāṃ ca dhātūnāṃ rūḍhiśabdavācye'rthe kriyāyoge sati | etadabhāve tu kriyāyā •rūḍhiśabde varttamānamapi dhātuliṅgamakiñcitkaram | sa eva kriyābhāvaḥ tadāśrayanirvacanavyāvarttako bhavati | tā etāḥ tisraḥ kriyā nigamanasamāhananasamāharaṇākhyāḥ nighaṇṭuṣu vidyante, tadabhidhāyinyapi ca rūḍhiśabde nirucyamāne gamirhantirharatiścāhampūrvikayā sannipatya vadanti-'mamānurūpaṃ mayaitaṃ nirbrūhi mayaitaṃ nirbrūhi' iti | gamistatra gakāramātmīyaṃ vyāpannaṃ manyate •dhakāraṃ, tathā hantirahatī hakāraṃ vyāpannaṃ dhakāraṃ manyate | tasmādayamanekārthatvā̍rthainighaṇṭuśabdo nirukta evañjātīyābhidhānanirvacanapradarśanāya |
iti nighaṇṭupadanirvacanam |