Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 313

Niruktavṛtti 313

Language
Sanskrit

Contents

313.1

"omāsaścarṣaṇīdhṛto0 ( ṛ0 saṃ 1, 1, 6, 1 | ya0 vā0 saṃ0 7, 33 )”iti | madhucchandasā dṛṣṭā | prauge grahe viniyogaḥ || vaiśvadevaścānena prātaḥsavane graho gṛhyate | he “viśvedevāḥ !” ye yūyam "omāsaḥ" “avitāraḥ” rakṣitāraḥ, “carṣa-
ṇīnāṃ" manuṣyāṇāṃ 'nenopakāreṇa, "avanīyā vā" tarpaṇārhāḥ | "dhṛtaḥ" dhārayitāraśca sthitikarttāraḥ | te yūyaṃ "dāśvāṃsaḥ" "dattavantaḥ" manasā kṛtasaṅkalpā bhūtvā idaṃ nāmāsmābhirasmai deyamiti | tataḥ asya "dāśupaḥ" "dattavataḥ" havīṃṣi yajamānasyaitaṃ "sutam" abhiṣutaṃ somaṃ pātum "āgataḥ"- ityetadāśāsmahe |
12 |
40 |

313.2.1

“viśvedevāḥ ( 27 )"-vaktavyāḥ | “sarve devāḥ" ta eva raśmayaḥ, upahitaviśvaḥ viśepaṇāḥ santo viśvedevā bhavanti | 12 | 39 | "teṣāṃ" tadabhidhānaviśiṣṭānām "eṣā” prādhānyastutiḥ “bhavati”-|| adhunā viśvān devānadhikṛtya tadgatamevādhiyajñe kiñcid vicārayiṣyannupoddhanti-| "tadetadekameva vaiśvadevaṃ gāyatraṃ tṛcam"-ityevamādi | tat-iti samāmnāyasyānusmṛtaye | etat-iti vakṣyamāṇārthasannidhīkaraṇāya | ekaṃ tṛcaṃ sūkte vaiśvadevaṃ gāyatraṃ gāyatreṇa cchandasā yuktaṃ "daśatīṣu" sarvāsravapi bahuṣu śākhāsu "vidyate"-nānyadastyevāsmiñchandasi, prayojanaṃ ca gāyatracchandoyuktairanyairapi bahubhirvaiśvadevairmantrairadhiyajñe | tatra kiṃ karttavyam ? iti, yata āha- "yattu kiñcidbahudaivataṃ" mantrajātaṃ gāyatreṇa cchandasā yuktam, "tadvaiśvadevānāṃ sthāne yujyate" | nyāyyamityataḥ : "yadeva" "viśvaliṅgam" viśvaśabdopetaṃ mantrajātaṃ sūktaṃ vā, tadeva vaiśvadevānāṃ sthāne viniyujyate, -na bahudevatāmātreṇa- "iti" "śākapūṇiḥ" manyate | tat kimasyāpi yāskācāryasyaitadevābhimatamuta na ! iti, yata āha,- "anatyantagatastveṣa uddeśo bhavati" anaikāntika eṣa uddeśaḥ| uddeśaḥ pratijñā, - "yadeva viśvaliṅgopetaṃ tadeva vaiśvadevānāṃ sthāne viniyujyeta" -iti | kathamanekāntikam ?

313.2.2

iti, vaiśvadevaṃ hi mantrajātaṃ samāmnāye kriyārthamutpadyamānamāmnāyasya kriyārthatvānnāyane chandasi tāvadainalamupamarhati, viśvayuktamantrajātavattāvatkarmasu sarvavaiśvadeveṣu tacchandaskaipu alamiti, -na tu tatsarvāsravapi daśatīṣvasti chandasyalaṅkarmītyāde, prayojanaṃ ca tacchandoyuktairapi vividhairmantrairbhavati, na ca te tathāvidhāḥ santīti bahudevatāśca tasmiñchandasi santi | tatkimastu tasya karmaṇaḥ prahāṇam, uta vā taṃtsthāne bahudevatāni sūktānyupavyantām ? iti, ucyate, -yuktaṃ yadbahudevatāni opyeranniti yāskācāryaḥ paśya- nāha- "yatta kiñcidbahudaivataṃ tadvaiśvadevānāṃ sthāne yujyate" seyamanutpattirgārhapatye chandasi vaiśvadevānāṃ mantrāṇāṃ yāvadaṅgakarmaṇi gamayati | bahuviśvaśabdayoritaretarārthābhidheyapratyāsattyā bahudevatānyapi vaiśvadevānāṃ sthāne yujyanta eveti | api caivamanatyantagata ityuddeśaḥ | yena "bhūtāṃśaḥ kāśyapa āśvinamekaliṅgam" | bhūtāṃśo nāma ṛṣiḥ kāśyapaḥ, sa ekenāśviliṅgena yuktamanekarcaṃ sūktaṃ dadarśa, tatra yāsvapyaśviliṅgamṛkṣu nāsti tāsāmapyāśvinatvaṃ tenaivaikenāśviliṅgena, yathaikenāpi cchatriṇā madhyagatena cchatriṇo bhavanti, evamekena viśvaliṅgatvacena yāvanti sūktāni karma [ ṇi ] ṇi saṃyujyante bahudevatāni aviśvaliṅgānyapi tāni tadarthasādhakānīti || ṛdhyāma aśviliṅgam, yena parpharīsūktaṃ sarvamāśvinam | "ṛ̱dhyāma̱ stoma̍ṃ sanu̱yāma̱ vāja̱mā no̍ ma̱ntraṃ sa̍ra̱theho̍payātam | yaśo̱ na pa̱kvaṃ madhu̱ goṣva̱ntarā̍ bhū̱tāṃśo̍ a̱śvino̱ḥ kāma̍maprāḥ || ( ṛ0 saṃ0 8, 6, 2, 6 | 10, 9, 1, 11 )"-iti | he aśvinau !

313.2.3

vayaṃ 'stomaṃ' trivṛtpañcadaśādikam 'ṛdhyāma' ṛdhyāsma, varddhayema | kiñca, 'vājaṃ' havirlakṣaṇamannaṃ yuvābhyāṃ 'sanuyāma' prayacchema | tasmād yuvāṃ 'sarathā' sarathau, samānarathau, ekameva rathamārūḍhau santau 'iha' asmin karmaṇi 'naḥ' asmadīyaṃ 'mantraṃ' mananīyaṃ stotram 'upayātam' upāgacchatam | 'godhvantaḥ' gorudhasyāvasthitaṃ 'pakvaṃ' pariṇatam, tadeva 'madhu' madhuraṃ 'yaśo na' yaśa ityannanāma, naścārthe, kṣīrājyādilakṣaṇam, mahāvīrapātre avanīyamānam, annaṃ cāpekṣya āgacchatamiti sambandhaḥ | evamuktaprakāreṇa 'bhūtāṃśaḥ' etannāmā ṛṣiḥ 'aśvinoḥ' 'kāmam' abhilāṣamātmiyābhiḥ stutibhiḥ 'aprāḥ' āpūrayat, sampūrṇamakārṣīdityarthaḥ | "prā pūraṇe" ādādikaḥ (pa0), vyatyayena madhyamaḥ || "amitaṣṭrīyaṃ sūktam" caindram, tadapi "ekaliṅgam"-iti || yathā"śunaṃ hu̍vema ma̱ghavā̍na̱mindra̍ma̱sminbhare̱ nṛta̍ma̱ṃ vāja̍sātau | śṛ̱ṇvanta̍mu̱gramava̍se̱ sama̍tsu ghnanta̍ṃ vṛ̱trāṇi̍ sa̱ṃjita̱ṃ dhanā̍nām || ( ṛ0 saṃ0 3, 2, 4, 7 )"-iti | vijayāya 'samatsu' saṃgrāmeṣu nityaṃ 'ghnantaṃ' 'vṛtrāṇi' vārakāṇi śatrujātyāni, 'sañjitaṃ' samastānāṃ vīrāṇāṃ dhanānāṃ ca jetāram, 'śūnam' śūnam, utsāhena pravṛddham, 'nṛtamam' jagataḥ atiśayena netāram 'ūtaye' rakṣaṇāya 'asmin' 'bhare' saṃgrāme 'vājasātau' yasmin śatrūn jitvānnāni sambhajyante tasmin, 'huvema' vayamāhayāmahe, tam 'indram' evamādiguṇayuktamātmano vijayāyeti | 12 | 40 |

313.3

"sādhyāḥ (28)"-"devāḥ" "sādhanāt" te hi sarvamidaṃ sādhayanti, yadanyena sarvakarmabhirasādhitaṃ tatsādhayantīti sādhyā ucyante | te ca punaḥ prāṇāḥ viśvasṛja ṛṣayaḥ, ye sahasrasaṃvatsarasatreṇedaṃ viśvamasṛjanta, ta evaite'dhidaivaṃ raśmayaḥ | vijñāyate hi-"prāṇā vai sapta ṛṣayaḥ sādhyā viśvasṛjaḥ" iti |
12 |
40 |
"teṣāmeṣā" prādhānyastutiḥ "bhavati"-||
"yajñena yajñamayajanta0 (ṛ0 saṃ0 2, 3, 23, 4 | 8, 4, 19, 6 | ya0 vā0 saṃ0 31, 16 )"-iti | dīrghatamasa ārṣam || “agnināgnimayajanta devāḥ” | uktaṃ ca-“samudrinyathuḥ sarvagaṇaṃ sarvanāmānam”-iti, tam agniṃ sthāvarajaṅgamabhāveneti | "te devā rādho adyaṃ varsatyā"-ityetasmāddarśanavataḥ prayoktuḥ sarvamidamagnirityabhipretya bravīti- "yajñena" "agninā" sthāvarajaṅgamabhāvamāpannena havirbhūtena "yajñam”
"agnim" eva sarvadevatābhūtamādityādipranāḍikayā mahāntamātmānam "ayajanta" "devāḥ" devabhāvinaḥ, "pūrve" jñānakarmasamuccayakāriṇo yajamānabhāvamāpannāḥ, "sādhyāḥ" viśvasṛjaḥ ṛṣayaḥ, prāṇāḥ | "tāni dharmāṇi" tāni karmāṇi, tathāvidhajñānayuktāni, "prathamāni" mukhyāni mahadātmabhāvāpattaye "āsan" tairapi kriyante ityarthaḥ | "te" ca tāni kṛtvā niyamenaivānanyabhāvitvāt tatphalasya "mahimānaḥ" tadānupūrvyeṇa jātamahadātmabhāvāḥ santaḥ, tameva "nākaṃ" mahāntamātmānam ekāntasukhaṃ "sacanta" tadbhāvameva te āpedire | kiṃ ta eva 1 iti, netyucyate,-"yatra pūrve sādhyāḥ santi devāḥ" | śabdārthopadeśanityatvādadya pūrve ca pūrvetare ca jñānakarmasamuccayakāriṇa āsate santi jagmurityarthaḥ | vijñāyate hi-"viśvasṛjaḥ prathame satramāsata"-iti || śiro hyadhyātmaṃ dyusthānabhaktiḥ, ataḥ sapta ṛṣayaḥ, devāḥ, viśve devāḥ, sādhyā iti sarva ete prāṇāḥ, raśmayo vetyupapadyate || brāhmaṇamapi caitamarthamevānuvidadhāti-"agniḥ paśarāsīt"-ityevamādi|
12|
41|

Linked texts (1)