Yāska's Nirukta 5.4
Niruktavṛtti 5.4
- Language
- Sanskrit
5.4
āha-kimaviśeṣeṇa sarve etasminnarthe nipatanti ? | 'na' ityucyate-“ teṣāmete catvāra upamārthe bhavanti ” | teṣāṃ sarveṣāṃ madhye eta eva catvāraḥ-iva, na, cit, nu ca prāyovṛttyā upamārthe bhavanti |
16
"veti” ayaṃ “vicāraṇārthe” | samuccayārthīyaprasaṃgenodāhriyate - “hantā̱haṃ pṛ̍thi̱vīmi̱māṃ nida̍dhānī̱ha vehavā̍ | ku̱vitsoma̱syā̱pāmiti̍ || ( ṛ0 saṃ0 8, 6, 27, 3 ) |" aindro lavastasyeyamarṣaṃ, gāyatrī | 'hanta' idānīmeva 'aham' 'imāṃ' pṛthivīm 'iha vā' antarikṣaloke, 'iha vā' dyuloke | athavā 'iha' dakṣiṇe skandhe, 'iha vā' savye 'nidadhāni' avasthāpayāmi | ataḥ sthānāduddhṛtya | atha kimarthaṃ brūṣe?, 'kuvitsomasya' bahvahaṃ 'somasya' somam 'apām' pītavāniti | asya me somapānasyānurūpameva vīryyamapyastītyabhiprāyaḥ |
23 ||
"athāpi" ayamukāraḥ "padapūraṇaḥ" bhavati | "ida̱mutyatpuru̱tama̍ṃ pu̱rastā̍jjyoti̱stama̍so va̱yunā̍vadasthāt | nūnaṃ di̱vo du̍hi̱taro̍ vi̱bhātī̱rgātuṃ kṛ̍ṇavannu̱ṣaso̱ janā̍ya || (ṛ0 saṃ0 3, 8, 2, 1) |" vāmadevo gautamò'nayā triṣṭubhopasaṃ tuṣṭāva | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate | 'idaṃ' tat 'jyotiḥ' yat janāḥ kathayanti | ukāraḥ padapūraṇaḥ | etat 'purutamaṃ' bahutamam | kutaḥ purutamam ? 'tamasaḥ' yadabhibhūya śārvaraṃ tamaḥ svamātmānamabhivyanakti | ata eva tad bahutamam | 'purastāt' prācyāṃ diśi jyotiḥ 'vayunavat' prajñānavaduttiṣṭhati | 'nūnaṃ' niścayena etāḥ 'uṣasaḥ' 'divo duhitaraḥ' | rūpasāmānyādduhitṛtvam | 'vibhātīḥ' vibhāsamānāḥ 'gātuṃ' gamanamapi kṛtārthaṃ janānāṃ 'kṛṇavan' kurvatyaṃ āgacchanti | yatheyamanurajyate prācī dik, vidhvaṃsate ca tamaḥ | ekasyā eva pūjanārthe bahuvacanam ||
| "tadu̱ praya̍kṣatamamasya̱ karma̍ da̱smasya̱ cāru̍tamamasti̱ daṃsa̍ḥ | upa̱hvare̱ yadu̍pa̱rā api̍nva̱nmadhva̍rṇaso na̱dya̍1ścata̍sraḥ ||" (ṛ0 saṃ0 1; 5,2, 1)
dvitīyamudāharaṇamasyaiva | gautamo nodhāścānayā triṣṭubhendramastaut | pravargye viniyuktā | 'tat' prakarṣeṇa 'yakṣatamaṃ' pūjyatamam | u iti padapūraṇa eva | 'asya' indrasya 'dasmasya' dāsayiturdarśanīyasya vā 'cārutamaṃ' śobhanatamamanyadapi tasya 'asti' 'daṃsaḥ' karma kimapi bahuprakāram | tat cārveva pūjyameva | idameva tasya cārutamaṃ ca pūjyatamaṃ ca | tat kim ?, 'upahvare yat uparāḥ apinvat' | upahānamarhanti yasmin deśe'vasthitāḥ sahāyāḥ sa upahvaro deśaḥ janairārkīrṇe yasminnekākī 'yat' 'uparāḥ' meghapūritāḥ 'madhvarṇasaḥ' madhūdakāḥ 'catasraḥ' 'nadyaḥ' nadīḥ 'apinvat' apātaiyata akṣārayat | varṣadvāreṇa yajñādi prāvarttayat,--ityataḥ | etadevāsya cārutamatvaṃ pūjyatamatvaṃ cetyabhiprāyaḥ |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit