Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 66.2

Niruktavṛtti 66.2

Language
Sanskrit

66.2

“ādityo'pyakūpāraḥ”--iti “ucyate”| kiṃ kāraṇam ? sa hi akutsitasya mahato'dhvanaḥ pārayitā bhavati, udayādārabhya yāvadastamiti || “samudro'pyakūpāra ucyate” asāvapi hyakutsitapāraḥ ātmanaiva bhavati | “mahāpāraḥ”--iti paryāyeṇārthavacanam, vistīrṇapāra ityarthaḥ || “kacchapo'pyakūpāra ucyate” sa hi “na kūpamṛcchati” alpodakatvāt | kiṃ tarhi?, yatra bahu prakīrṇamudakam, tat sthānaṃ gantumicchati, samudraṃ nadīṃ vā | ākhyānaprasaktamucyate,-- “kacchapaḥ”, “kaccham” ātmano mukhasampuṭaṃ “pāti” rakṣati | sa hi kiñcid dṛṣṭvā svaśarīre eva mukhasampuṭaṃ praveśayati, sampuṭe hi kacchaśabdaḥ prasiddhaḥ, prāṇivācyaḥ kacchapuṭa iti ca || “kacchena” kaṭāhaina itarāṇyaṅgāni “pātīti vā, sa hi kiñcid dṛṣṭvā sarvāṇyaṅgāni kaṭāha evānupraveśya kūrmatvenāvatiṣṭhate | atha “vā” “kacchena” mukhasampuṭena “pibatīti” kacchapaḥ || vigrahaprasaktaḥ kacchaśabdo nirucyate,-ya eṣa “kacchaḥ” mukhasampuṭaḥ kaṭāho vāyaṃ kacchaḥ, āha--kimuktaṃ bhavati ? “khacchaḥ” ityucyate, sa hi “khaṃm̐cchadaḥ” svam ākāśaṃ chādayati, sa hi madhye susthiro bhavati | “ayampītaro nadīkaccha etasmādeva” kasaṃjñakena udakena “chādyate” iti kacchaḥ || ādityo'pyakūpāraḥ, samudro'pyakūpāraḥ, kacchapo'pyakūpāraḥ--ityeteṣu nigamāḥ paryeṣyāḥ |
4 |
18 |

Linked texts (1)