Yāska's Nirukta 82
Niruktavṛtti 82
- Language
- Sanskrit
82.2
“śvā̱tram(14)'-ityetadanavagatam | “āśu aṃtanaṃ bhavati”-iti śabdasamādhiḥ| “kṣipranāma”- ityabhidheyavacanam || “yo hotā̍sītpratha̱mo de̱vaju̍ṣṭo̱ yaṃ samā̍ñja̱nnājye̍nāvṛṇā̱nāḥ | sa pa̍tva̱trītvara̱ṃ sthā ja̍ga̱dyacchūvā̱trama̱gnira̍kṛṇojjātave̍dāḥ || ( ṛ0 saṃ0 8,4,10, 4)”-iti || iyaṃ haviṣpāṅktīye sūkte | tatreyamevaikā jagatī | tat punarmūrddhanvatāṅgirasena dṛṣṭam, vāmadevyena vā | pṛṣṭhyasya pañcame'hani abhimārute śastre nividdhānīyaṃ tadvati || 'yaḥ' agniḥ ‘hotāsīt' āhvātā devānām, 'prathamaḥ' pradhānaḥ manuṣyahotṛḥ sakāśāt | 'devajuṣṭaḥ' devairāsevitaḥ | 'yaṃ' 'samāñjan' samukṣitavantaḥ | kena ? ‘ājyena' 'āvṛṇānāḥ' sevyamānāḥ, saṃbhajamānā ityarthaḥ | tasya kim ? iti | ucyate-‘saḥ patatrītvaram” so'gniḥ patatriḥ,-yadetaditaścetaśca patati, itvarañca paśvādi, “sthā” sthāvarañca vṛkṣādi, “jagat” “yat” etajjaṅgamagavādi, | tasya kim ? iti | ucyata“tat” sarvaṃ pralayakāle “śvātraṃ” “kṣipram” ātmasāt “akṛṇot” “akarot” “jātavedāḥ” agniḥ | evametasmin mantre “śvātramiti” ityetat “kṣipranāma” | patatri-sthāvara-jaṅgamānāṃ kṣipradahanādagniḥ kimanyat kuryāt ? tasmādupapadyate kṣipranāmeti |
5 |
82.3
“ūtiḥ ( 15 )”-ityanavagatam | “avanam”- ityarthapratītiḥ | “avanāt” rakṣaṇādityarthaḥ || “ā tvā̱ ratha̱ṃ yatho̱taye̍ su̱mnāya̍ varttayāmasi | tu̱vi̱kū̱rmimṛ̍tī̱ṣaha̱mindra̱ṃ śavi̍ṣṭha̱ satpa̍te || ( ṛ0 saṃ0 6, 5, 1, 1)”-iti || priyamedhasyārṣam | marutvatīye śastre pratipadeṣa he indra ! “tvā” tvām vayam ‘āvartayāmasi' āvartayāmahe stutibhiḥ | kimartham ? ātmanaḥ “ūtaye” avanāya | rakṣaṇāya, ‘sumnāya' sukhāya ca | kathaṃ punarāvarttayāmahe ? iti | ucyate- “rathaṃ yathā” śakto hi kaścid yathā rathamāvarttayet, evamāvarttayāmahe vayaṃ tvāṃ stutibhiḥ | killakṣaṇaṃ punarbhavantamāvarttayāmahe ? ucyate- 'tuvikūrmim' bahūnāmanekaprakārāṇāṃ karmaṇāṃ karttāram| ‘ṛtīṣaham' ca, ārttānāmabhibhavitāram | he “indra !” 'śaviṣṭha' baliṣṭha ! 'satpate' satāṃ pate ! evamāvarttanenaikavākyābhisambandhena "ūti"-śabdo rakṣaṇārtha ityupapadyate |
5 |
82.4
"hāsamāne ( 16 )"--"iti" etatpadam "upariṣṭād vyākhyāsyāmaḥ" '"praparvvatānāmuśatī upa̍sthāt"--ityatra |
82.5
"padbhiḥ ( 17 )"--ityanavagatam | "pānairiti vā spāśanairiti vā"-iti śabdasamādhī || "e̱vā ma̱ho asura̍ va̱kṣathā̍ya va̱mraka̍ḥ pa̱dbhirupa̍sarpa̱dindra̍m | na ī̍yā̱ānaḥ ka̍rati sva̱stira̱smā iṣa̱mūrja̍ sukṣitiṃ viśva̱mābhā̍ḥ || ( ṛ0 saṃ0 8, 5, 15, 6 )" iti || vamra nāmā vaikhānasaḥ, tasyeyamarṣam | aindrī | ya eṣaḥ etasmin sūkte stutiprakāro'dhikṛtaḥ 'evā' evam anena prakāreṇa varttamāna ! he indra ! 'asura' asuman ! prajñānavan ! balavan ! vā | 'vakṣathāya' stutivṛddhe, mahate yajamānāya, pūrvakalpāntarīṇāya, pūrvakalpāntarīṇa eva "vamrakaḥ" "padbhiḥ"somapānairabhyudyataiḥ, athavā-guṇaspāśanaiḥ stutigataiḥ, "upasarpat" upasṛtavān, anyakalpāntarīṇam "indram" | 'saḥ' tena tathā 'īyānaḥ' īyamānaḥ, anuṣṭriyamāṇaḥ 'karati' kṛtavān | kim ? 'svastim' svastyayanam| 'asmai' yajamānāya | yato bravīmi, - sāmpratamahametasmin kalpe vamrakaḥ, tvañcendraḥ, tā evaitāḥ stutayaḥ, yābhirahamupāsarpaṃ sāmprataṃ bhavantam, sa tvamevaṃ vijñāya, asmai varttamānāya yajamānāya svamadhikāraṃ jānānaḥ, kuru svastyayanam | kiñca, 'iṣamūrjam' iṣam annaṃ vrīhiyavādi, ūrjam kṣīrādi, 'sukṣiti' ca, śobhananivāsañca | 'viśvam' etat sarvvam 'ābhāḥ' ābhimukhyenāsmai yajamānāya bhāvayasva || evametasminmantre śabdasārūpyāt prakāraṇācca "padbhiḥ"--ityetat pānābhidhānaṃ spāśanābhidhānaṃ vetyupapadyate |
82.6
“sasam” (18)”—ityanavagatam | “svapanam”—ityavagamaḥ | “pramātuḥ pra̍taraṃ guhā̍micchankumāro na vī̱rudha̍ upasarpadu̱rvīḥ | sa̱saṃ na pa̱kvama̍vida̱cchuca̍ntaṃ ri̱rihvāṃsa̍ṃ ri̱pa upa̱sthe̍ antaḥ || (ṛ0 saṃ0 8, 2, 14, 3)”—iti || agnervaiśvānarasya, agnervā sūcīkasya, saptervā jambharasya iyamārṣam | āgneyī | triṣṭup | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate | ‘pramātuḥ prataraṃ guhām’ prakarṣaṇa gatataraṃ gaharaṃ, mātuḥ sarvaṃnirmātuḥ bhūmeḥ, agniḥ ‘vīrudhaḥ’ dagdhum ‘upasarpat’ upāsarpat ‘urvīḥ’ ūrṇuvatyaḥ, pracchādya bhūmernirjharapradeśam, tasmin nirjharapradeśe varttamānāḥ, tatra hi tāḥ suvivṛddhāśca bhavanti | kathaṃ punarupāsarpat ? iti | ucyate—pramātuḥ prataraṃ guhām ‘icchan kumāro na’ stanapānāya mātuḥ yathā kumāraḥ, prakarṣeṇa guhyataraṃ sarvāṅgebhyaḥ stanapradeśam, stanapānam icchan upasarpet, evaṃ yo'gniḥ vahvoṣadhike bhūmernirjharapradeśe kumāra iva mātuḥ stanapānāya stanapradeśamivopāsarpat | tatraiva ca nirjharapradeśe ‘ririhvāṃsaṃ’ punaḥpunarāsvādayamānam, oṣadhīḥ ‘ripaḥ’ asyā eva bhūmeḥ ‘upasthe’ upasthāne, nirjhare nirjhare hi bhūmeḥ pradeśe āpa upatiṣṭhanta iti nirjhara evopastho bhūmeḥ | tasya eva ‘antaḥ’ madhye ityarthaḥ | tasminnevaṃlakṣaṇe pradeśe, tamagnim “avidat” kaścit ṛṣiḥ anyo vā | oṣadhīrāsvādayantam || kathaṃ punaravidat ? iti | ucyate—“sasaṃ na pakvam” avidat, yathaiva svapanaśīlaṃ “mādhyamikaṃ jyotiḥ”vaidyutākhyaṃ pakvamabhivyaktam, varṣāsu uparyavasthānādayatnenaiva dṛśyate, evaṃ nirjharāntaḥpraviṣṭamapi santamagnimatimahattvādarciṣo'vidadevāpaśyat | “śucantaṃ” dīpyamānamityarthaḥ | nirjhare'nyo'nupraviṣṭo na vijñāyate, agnistu nirjharastho'pi svayā dīptyā vijñāyata evetyabhiprāyaḥ | ya evaṃguṇayukto'gniḥ sa idaṃ nāma karotu-ityevamāśīryojyā | tadyadaṣṭau māsān mādhyamikaṃ jyotirna dṛśyate, tataḥ “anityadarśanam” tasmādanityadarśanāt “svapanam”—ityucyate, pakva nāmābhivyaktamityucyate || evamiha śabdasārūpyāt arthopapatteśca “sasam”—ityanena śabdena svapanamucyata ityupapadyate |
82.7
"dvitā (19)"-ityanavagatam | "dvaidham"-ityavagamaḥ || "yastvaddhotā̱ pūrvo̍ agne̱ yajī̍yāndvi̱tā ca̱ sattā̍ sva̱dhayā̍ ca śa̱mbhuḥ | tasyānu̱dharma̱ṃ praya̍jā cikitvo'thā̍ no dhā adhva̱raṃ de̱vavī̍tau || (ṛ0 saṃ0 3, 1, 17, 5)"-iti || katasya vaiśvāmitrasyeyamārṣam | triṣṭup | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate || he bhagavan ! 'agne !' pṛthivīsthāna ! 'tvat' tvattaḥ, 'yaḥ' 'pūrvaḥ' 'hotā' madhyamasthānau vāyuḥ, asāvapi hi dūto devānāmauti śrūyate,-"ā dū̱to a̱gnima̍bharad vivasva̱taḥ"-iti vaidyuto'gniriti kecinmanyante | 'yajīyāna' yaṣṭrataraḥ | "dvitā ca sattā" "dvaidhaṃ" ca yasya vidyamānatā,-"madhyame ca sthāne" vaidyutabhāvena, "uttame ca" sthāne sūryabhāvena | "svadhayā ca" annena, sarvabhūtānāṃ varṣaṇadvāreṇa | yaḥ 'śambhuḥ' "sukhabhūḥ" sukhasya bhāvayitā | tasya kim ? iti | ucyate- 'tasya anudharma' tasya vāyorvṛttilābhamanvātmano dīptilakṣaṇāṃ vṛttimatilābhamāpnuvan, "vāyurvā agnestejaḥ, tasmād vāyuragnimanveti-iti ha vijñāyate" | he agne ! 'prayaja' prakarṣeṇa yaja, devān | he 'cikitvaḥ' cikittvan ! jñānanannityarthaḥ | 'atha' evam, 'naḥ' asmākaṃ yāgaṃ kurvan, tvaṃ śṛṇu, yat kuruṣva | 'dhā adhvaraṃ' dhāraya yajñam | 'devavītau' devatarpaṇāyetyarthaḥ || evamatra śabdasārūpyādarthopapatteśca "dvitā"-ityayaṃ dvaidhamityevamupapadyate |
82.8
"vrāḥ (20)"-iti, anavagatam | "vrātyāḥ"-ityavagamaḥ || "gobhi̱ryadī̱manve̍ a̱smanmṛ̱gaṃ na vrā mṛ̱gaya̍nte | a̱bhitsa̍ranti dhe̱nubhi̍ḥ || (ṛ0 saṃ0 5, 7, 18, 1)"-iti ||
kāṇvaśca medhātithiḥ, priyamedhaścāṅgirasaḥ, aindraṃ sūktaṃ dadṛśatuḥ | tatraiṣābhiplavasya ṣaḍahasya dvitīye'hani marutvatīye śastre anucaratve śasyate | he bhagavannindra ! 'yad īm' yadyapi tvām' 'anye' yajamānāḥ 'gobhiḥ' vāgbhiḥ stutilakṣaṇābhiḥ, 'dhenubhiḥ' ca tarpayitrībhirāhutibhiḥ 'abhitsaranti' abhigacchanti, abhivyāpnuvanti, tathāpyasmāneva pratyabhyehi | kiṃ kāraṇam ? dūteḥ- yasmādete'smābhiratiriktyā bhaktyānyebhyo yajamānebhyaḥ sakāśāt "vrā" "vrātyāḥ" "praiṣāḥ" yuṣmatsaṃstavasaṃyuktāḥ tvāṃ prati prahitāḥ 'mṛgaṃ na' "mṛgamiva" itare lubdhakāḥ vrātyāḥ "mṛgayante" mārgayante tvām, tasmād bhaktyatirekāt viśeṣahetorasmāneva pratyabhyehi || evametasminmantre mṛgasambandhāt "vrāḥ"-iti śabdena lubdhakā ucyante ityupapattiḥ |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit