Pramāṇa · Search · About · API

Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s61: हंसलक्षणम्

Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s61

Language
English

हंसलक्षणम्

v3.c24.s61.1

अथ वक्ष्ये त्रिमूर्तीनां वाहनानां तु लक्षणम् ।
हंसस्य लक्षणं चैव गरुडस्य तु लक्षणम् ॥ १ ॥
वृषस्य लक्षणं चैव सिंहरूपस्य लक्षणम् ।
पितामहोदयं वापि द्वित्रयांशीकमेव वा ॥ २ ॥
वृत्तमादि त्रिधा प्रोक्तं हंसोदयमिति स्मृतम् ।
द्वितालोत्तममानेन भागं हंसोदयं भवेत् ॥ ३ ॥
वेदांशं शिरसो तु(सस्तु)ङ्गमष्टांशेन गलोदयम् ।
रुद्रांशो(शं) हृदयतुङ्गं स्यात्तस्याधोऽधो(धःक)रुदीर्घ(दैर्घ्य)कम् ॥ ४ ॥
सत्रिपादांशकं जानुतुङ्गमेकांशमीरितम् ।
ऊरुतुङ्गसमं जङ्घायामं पादोदयांशकम् ॥ ५ ॥
मुखायामं त्रियं(त्रयां)शं स्याच्छिरःपृष्ठे द्वयंशकम् ।
मुखतारं युगांशं स्यान्मूलभावं शिवांशकम् ॥ ६ ॥
अग्रमूलाप्रक्षयं तारं ग्रीवस्य(वं स्याद्) द्विवक्रयुक् ।
कुक्षिताश(रम)ष्टमात्रं स्यादुर(रः)स्थानं तु वृत्तसम् ॥ ७ ॥
तदुत्तरात्पुच्छमूलादायामं षोडशांशकम् ।
अञ्चतारं शराङ्गुल्यं पक्षायामा(मम)ष्टमात्रकम् ॥ ८ ॥
विस्तारं च द्विमात्रं स्यादग्रमेकाङ्गुलं भवेत् ।
घनमेकाङ्गुलं चैव बाहुदीर्घा(दैर्घ्यम)ष्टमात्रकम् ॥ ९ ॥
अंशेन कूर्परं स्यात्कराग्रायामं षडङ्गुलम् ।
लाङ्गलाकारहस्तौ च पक्षस्यान्तं प्रविष्टके ॥ १० ॥
ऊरुमूलविशालं स्यात्सार्धद्व्यंशं सुवृत्तकम् ।
अध्यर्धांशा(शम)प्रविस्तारं पादांशं जानुविस्तृतम् ॥ ११ ॥

v3.c24.s61.2

जङ्घायामं शिवांशं स्यात्तत्ततारं द्विमात्रकम् ।
वरदो(पुरतो) मध्यम्राहुल्य[मा]यामं तु युगांशकम् ॥ १२ ॥
तत्पार्श्वे द्विद्विमात्रं स्याद् द्विमात्रायां(यामं) प्रशस्यते ।
पृष्ठे मूलाङ्गुलायामं द्विमात्रं तत्प्रशस्यते ॥ १३ ॥
पुरतो मात्रविस्तारं पृष्ठे च तत्सम्वन्धनम्(त्समं भवेत्) ।
अध्यर्धमङ्गुलतारं तदर्धमन्याङ्गुलानि च ॥ १४ ॥
प्रास्यायामं त्रिमात्रं स्याद् विस्तारं चैकमात्रकम् ।
अक्षायाममर्धमात्रं स्याद् विस्तारं युक्तितो न्यसेत् ॥ १५ ॥
मुखायामे तु तन्मध्ये वाचं कुर्याद् विचक्षणः ।
द्वियवं कर्णसूत्रं स्यादक्षायाममन्तरं भवेत् ॥ १६ ॥
शिरो(र ऊ)र्ध्वं स्तूपितुङ्गं स्याद् बाहुलेकाबहुल धनम् ।
तदायामं पड्डुल्यं शिरःपृष्ठावसानकम् ॥ १७ ॥
विस्तारं तु युगाङ्गुल्यं शे युक्त्या प्रयोजयेत् ।
सर्वाङ्गं धवलाकारं पादौ च रक्तवर्णायुकू ॥ १८ ॥
तदास्यं हेमवर्णाभं कुर्यात्तु ब्रह्मवाहनम् ।
सर्वषामपि मूर्तीनां देवत्यानं च कल्पयेत् ॥ १९ ॥
एवं हंसे पुच्छकं पत्रयुक्तम्
पृष्ठे प्रोवे स्तूपिकापत्रवल्या ।
लम्बं कुक्षिरानृत्त(तः) पत्रैः
सर्वैर्येगैरभिरामं संभूष(प्य)म् ॥ २० ॥
देवानां भूतैतिलानां नृपाणाम्
हर्म्ये देशे प्रस्तरे चोत्तरोर्ध्वं ।
कूटैर्नीडैः सर्वतो ग्रोवदेशे
युक्त्या कुर्यात् श्रे(च्छ्रे)ष्ठिकाहंसं भूष्यम् ॥ २१ ॥

v3.c24.s61.3

इति मानमारे वास्तुशास्त्रे वाहनविधाने हंसलक्षणं नाम षष्टितमोऽध्यायः ॥

Linked texts (1)